NOTA EDYTORSKA (Kamila Łapicka)

Podstawa wydania w edycji cyfrowej

J.M. Rymkiewicz, Ułani. Komedia serio w trzech aktach, w: J.M. Rymkiewicz, Dwór nad Narwią. Dramaty, Wydawnictwo Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2016.

Osobno dramat Ułani w opracowaniu krytycznym zgodnym ze wskazanym wydaniem papierowym w serii „Dramat Polski. Reaktywacja” został zamieszczony na platformie Nowej Panoramy Literatury Polskiej. http://nplp.pl/dramat-reaktywacja/jaroslaw-marek-rymkiewicz-ulani/

Licencje:

© Copyright for the text by Jarosław Marek Rymkiewicz

Koncepcja edycji

Podstawę niniejszej edycji cyfrowej stanowi zbiór dzieł dramatycznych Jarosława Marka Rymkiewicza zatytułowany Dwór nad Narwią. Dramaty, Wydawnictwo Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2016. Zawarta w nim wersja Ułanów była ostatnim wydaniem za życia autora. Na bazie tej właśnie wersji powstała inscenizacja Piotra Cieplaka wystawiona w Teatrze Narodowym w Warszawie. Głównym celem edycji było ukazanie sposobu, w jaki reżyser zinterpretował dramat o podtytule „Komedia serio w trzech aktach”.

Wybór tego konkretnego przedstawienia wynika z faktu, że jest to stosunkowo niedawna wersja teatralna Ułanów, jedyna w XXI wieku, a zatem jej kod estetyczny będzie możliwy do odczytania przez współczesnego odbiorcę. Ponadto reżyser był bardzo dobrze przygotowany do realizacji spektaklu. Rok wcześniej wystawił w Teatrze Śląskim w Katowicach inny utwór Rymkiewicza, Porwanie Europy, więc praca na scenie narodowej oznaczała dla niego pewną kontynuację, pogłębienie obcowania z poetyką tego autora, a jednocześnie kolejną opartą na jego tekście wypowiedź sceniczną na temat aktualnej kondycji Polski w Europie.

Pomiędzy napisaniem Ułanów (1974) a premierą przedstawienia Piotra Cieplaka (2018) upłynęło lat czterdzieści i cztery, i ta dość fortunna koincydencja pozwala na sformułowanie stwierdzenia, że wizja teatralna oznacza zarówno dialog z obecnymi czasami, jak i z romantycznym mitem mesjańskim.

W rozmowie przeprowadzonej na użytek edycji Piotr Cieplak wyjaśnił, że gros czasu z trwających dwa i pół miesiąca prób zajęło czytanie i omawianie sztuki, aby osiągnąć dyscyplinę formalną: opanowanie pamięciowe tekstu i precyzję w wypowiadaniu wierszowanej mowy. Dzięki posiadaniu tej mocnej podstawy możliwa była swoboda w grze aktorskiej. Cieplak chciał ją widzieć jako rodzaj zabawy, (znakomicie przygotowanej) improwizacji, podobnej do działań grup rekonstrukcyjnych, które odtwarzają współcześnie zdarzenia z przeszłości. Akcja miała rozgrywać się niejako na żywo, w bliskiej relacji z publicznością. Stąd brak kurtyny oraz podziału na scenę i widownię. Przestrzeń teatralna została potraktowana jak przestrzeń muzealna. Stały współpracownik Cieplaka, scenograf Andrzej Witkowski, zaprojektował Muzeum Wszech-Ułaństwa Polskiego, które „wzniesiono” na Scenie przy Wierzbowej oraz w foyer. Duża część zasobów muzeum miała charakter interaktywny. Na poły żartobliwa geneza powstania ekspozycji, prezentującej szczególną rolę ułana i „ułańskości” w polskiej historii, została sformułowana przez Barbarę Klicką, pracującą z Piotrem Cieplakiem nad literacką warstwą przedstawienia, i umieszczona na sztalugach wśród eksponatów. Zdjęcie owej sztalugi można obejrzeć w wirtualnej galerii Ułanów, zlokalizowanej w zakładce „Muzeum Wszech-Ułaństwa Polskiego”: https://nplp.pl/dramat-reaktywacja/muzeum-wszech-ulanstwa-polskiego/. Stanowi ona drugi – obok tekstu dramatu – kluczowy element edycji cyfrowej. Zawartość galerii stanowią zdjęcia elementów scenografii Andrzeja Witkowskiego wykonane przez fotografkę Kingę Karpati i opatrzone dwoma rodzajami podpisów. Obok oryginalnych not, nad którymi pracowała zespołowo ekipa przygotowująca spektakl, znajdują się dodatkowe objaśnienia, m.in. fragmenty recenzji i wypowiedzi aktorów, które przybliżają proces twórczy. W galerii można znaleźć m.in. obrazy autorów nieznanych lub wyklętych („Hołd mongolski”, „Ułani rechrystianizujący Europę”); próbki krwi z pól bitewnych oraz wspomniane już instalacje interaktywne, np. okienko do pukania. Jak podpowiadają same nazwy eksponatów, w ich charakterze i opisach dominuje ton ironiczny, prześmiewczy, chęć odbrązowienia mitologii romantycznej. Taki wszak charakter ma zdaniem Piotra Cieplaka „komedia erotyczna” Rymkiewicza, jak określił ją we wstępie do wydania IBL Tomasz Bocheński. Jej tematem jest spłodzenie dziecka w celach patriotycznych. Matką przyszłego bohatera ma być Zosia (alias Matka Polka), szlachecka panienka, słusznie kojarząca się z Mickiewiczowskim Panem Tadeuszem, a wybór ojca stanowi oś fabularną. Naturalny kandydat, Lubomir, porucznik ułanów i poeta grafoman, nie wykazuje chęci do patriotycznego uczynku. Prokreacyjne zadanie spełnia w końcu jego chłopski adiutant Jan, lecz wychowawcą dziecka i mężem Zosi zostaje „obcy”, Feldmarszał, dowódca grenadierów, którzy pokonują w bitwie pod Olszynką ułanów. Na scenie pojawiają się także: Ciotunia Zosi, figura zapożyczona z galerii charakterów Fredrowskich; rubaszny Major ułanów i romantyczne Widmo Księcia, które udziela ślubu parze młodej.

Czytając tekst dramatu, czytelnik odkryje zaznaczone różnymi kolorami słowa lub całe frazy – czyli opisy „bytów” – które stanowią rodzaj wirtualnego słownika Ułanów. Można w nim znaleźć definicje archaizmów, opisy historycznych zdarzeń i osób, nawiązania intertekstualne (np. kryptocytaty ze znanych wierszy i dramatów romantyków oraz pieśni patriotycznych), a także fragmenty przyśpiewek ułańskich zwanych żurawiejkami. Dzięki temu zabiegowi można się zapoznać z kontekstem dramatu bezpośrednio w trakcie lektury. Klikając na imię postaci można się także dowiedzieć ile razy i w jakiej formie została przywołana w tekście.

Ponadto dramat Ułani został opatrzony takimi samymi warstwami komentarza oraz klasyfikacją didaskaliów jak pozostałe utwory w kolekcji. Opis opracowania cyfrowego poszczególnych warstw i struktur zamieszczono w osobnej nocie.

Kamila Łapicka

CYFROWA NOTA EDYTORSKA

Nota ogólna Cyfrowej edycji dramatu powojennego i współczesnego:

https://docs.google.com/document/d/1UdbvRthMkm-wlCHY0iUAweWw3_5IEW5JuPvNOmRoPrw/edit?tab=t.0

Sposób cytowania:

- J.M. Rymkiewicz, Ułani, oprac. K. Łapicka, K. Niciński, w: Cyfrowa edycja polskiego dramatu powojennego i współczesnego, red. A. Kramkowska-Dąbrowska, J. Kopciński, B. Szleszyński, K. Niciński, K. Mojsak.

Metadane:

Na pasku bocznym znajduje się ikona

której kliknięcie wyświetla – w panelu bocznym – metadane o utworze: autorstwo, gatunek, ilość fragmentów.

Ikona

otwiera – na głównym ekranie – tekst dwu not edytorskich do każdego z utworów.

Struktura edycji:

Platforma TEI.NPLP.PL (TEI PANORAMA) zawiera dwa zasadnicze komponenty:

1. Edytor do oznaczania tekstów w standardzie TEI (backend, strefa dla twórców edycji)

2. Oprogramowanie do wizualizacji edycji (frontend, strefa dla użytkownika)

To samo oprogramowanie (zarówno frontendowe, jak i backendowe) obsługuje wszystkie korpusy edytorskie. Sposób wykorzystania oprogramowania zależy od systemowych decyzji podjętych przy tej konkretnej edycji i jest wdrażane poprzez ręczne oznaczanie korpusu przez edytorów cyfrowych. Wszystkie korpusy na platformie korzystają z tego samego zbioru znaczników TEI, jednak sposób ich zastosowania zależy od specyfiki danej edycji i decyzji podjętych przez edytorów.

Cyfrowa edycja „Misji” składa się z następujących elementów:

- wypowiedzi postaci,

- didaskaliów,

- oznaczeń bytów,

Tekst dramatu wyświetla się w jednej kolumnie tekstu. Jest on podzielony na poszczególne fragmenty – akty.

Ikonka „struktury” na pasku bocznym

pozwala wyświetlić listę aktów w panelu bocznym:

Kliknięcie w tytuł sceny pozwala wyświetlić jej tekst na ekranie głównym. Tę funkcję (nawigacji pomiędzy aktami) pełni również zakładka u góry ekranu – pod tytułem dramatu.

W obu tych „spisach treści”, obok trzech aktów dramatu – znalazły się: strona tytułowa, spis postaci dramatu („Osoby”) oraz link do – zamieszczonej na osobnej stronie – galerii cyfrowej Muzeum Wszech-Ułaśstwa Polskiego: https://nplp.pl/dramat-reaktywacja/muzeum-wszech-ulanstwa-polskiego/.

1. Wypowiedzi postaci

Do oznaczania wypowiedzi postaci użyto znacznika “speaker” wraz z unikalnym identyfikatorem przypisanym danej postaci. Tak np. postaci o imieniu Ania przypisano identyfikator „4560”:

Mechanizm frontu strony wyświetla nazwę postaci i jej wypowiedzi w formie odpowiedniej dla typografii dramatu:

Oznaczenie każdej z wypowiedzi danej postaci tym samym identyfikatorem umożliwiono zestawienie wszystkich jej wypowiedzi oraz wyświetlanie różnorodnych statystyk i zestawień dotyczących dystrybucji wypowiedzi.

Po najechaniu kursorem na ikonkę wypowiedzi na pasku bocznym

– wyświetlić można w bocznym panelu statystykę wypowiedzi wszystkich postaci oraz statystykę wzmianek o każdej z nich w całym dramacie.

Kliknięcie belki

pozwala zobaczyć na ekranie głównym statystykę szczegółową tych wzmianek/wypowiedzi (ile dana postać mówi w każdym z aktów) dla poszczególnych aktów dramatu:

Natomiast kliknięcie słowa „wypowiedzi” przy poszczególnych postaciach (obok podana jest ich liczba w całym tekście)

pozwala zobaczyć zestawienie wszystkich kolejnych wypowiedzi danej postaci w kolejnych scenach:

2. Didaskalia

Drugim elementem struktury w TEI są didaskalia – oznaczone, zgodnie ze schematem wskazanym w TEI Guidelines, znacznikiem “stage”.

Widok backendu:

Na froncie strony – w widoku dla użytkownika - didaskalia wyróżnione są, zgodnie z konwencją, kursywą:

Tak jak w całej kolekcji – didaskalia zostały skategoryzowane według następującej typologii:

1.     Didaskalia metatekstowe (metatext)

-  motto, przedmowy, adnotacje końcowe

- didaskalia eksponujące szczególne ujawnianie się autora w samym tekście dramatu 

2.     Didaskalia organizujące ruch sceniczny postaci (movement)

3.     Didaskalia organizujące komunikację werbalną i pozawerbalną (communication)

- informacje na temat ekspresji mowy, określające kierunek repliki

- śmiech, milczenie, nieartykułowane dźwięki, potakiwanie, kręcenie głową etc.

4.     Didaskalia ujawniające stan wewnętrzny bohaterów, ich odczucia, emocje i przeżycia psychiczne (psyche)

5.     Didaskalia foniczne (audio)

- dźwięki przynależące do świata przedstawionego, słyszane przez bohaterów.

6.     Didaskalia teatralne (media-theatre)

- didaskalia niosące informacje o autorskiej wizji prezentacji dramatu na scenie, dotyczące: scenografii, przestrzeni teatralnej, rekwizytów, kostiumów, znaków teatralności lub np. oświetlenia czy nagłośnienia sceny

7.     Didaskalia radiowe (media-radio)

- didaskalia ukazujące autorską świadomość medium radiowego, niosące informacje o projektowanej przez autora prezentacji radiowej dramatu (ze szczególnym uwzględnieniem radiowych środków fonicznych)

8.     Didaskalia telewizyjne  (media-television)

- didaskalia informujące o szczegółach projektowanej przez autora realizacji telewizyjnej, dotyczące ruchu kamery i kadrowania, oświetlenia, montażu itp.

Kategorie didaskaliów oznaczono w tekście (dzięki opracowaniu rozszerzenia znaczników TEI DRAMA), dodatkowo opatrując je specjalnie zaprojektowanymi znakami graficznymi, ułatwiającymi natychmiastową identyfikację kategorii didaskaliów. Po najechaniu kursorem na dany fragment, wyświetla się nazwa danego typu didaskaliów („metatext”, „movement”, „space” etc.).

Jeden blok czy nawet pojedyncze zdanie z didaskaliów może być oznaczone/ rozbite na kilka typów. Tak np. poniższe didaskalium z Aktu I oznaczone zostało kolejno dwiema ikonami, oznaczającymi odpowiednio: „space” (przestrzeń) i „movement” (ruch).

Didaskalia mogą występować zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz wypowiedzi postaci.

Statystyki didaskaliów

Oprogramowanie daje możliwość wyświetlenia wszystkich didaskaliów z konkretnego dokumentu wraz z typami, a także zestawienia statystyk w poszczególnych dokumentach i wersjach. Można je wyświetlić przy pomocy poniższej ikony na pasku bocznym:

W bocznym panelu wyświetla się wówczas ogólna statystyka didaskaliów dla całego dramatu. W przypadku Ułanów zdecydowanie dominują didaskalia odnoszące się do ruchu postaci („movement”):

Kliknięcie zakładki

pozwala zobaczyć – na ekranie głównym – statystykę poszczególnych typów didaskaliów dla poszczególnych scen.

Z kolei znajdująca się poniżej zakładka

uruchamia dodatkowe okno, w którym znajdują się wszystkie didaskalia z całego tekstu dramatu w pełnym brzmieniu:

3. Warstwa bytów/ jednostek indeksowych (ang. entities)

W tekście dramatu oznaczono byty (jednostki indeksowe).

Dane określane jako “byty”, pełniące m.in. funkcję indeksu, określano tagami <name> , <title> oraz <phr> i różnicowano wartościami atrybutu <type>.

W Ułanach są to zarówno byty osobowe, będące jednocześnie postaciami dramatu, jak i inne: utwory, miejsca, wydarzenia i terminy wymagające wyjaśnienia, zgromadzone w kategorii „Leksykon”.

Tak np. w poniższym fragmencie Aktu III „Jan” (zakodowany jako byt nr 4262) występuje zarówno jako postać mówiąca w dramacie („Speaker”), postać do której zwraca się Zosia („precz stąd Janie”), postać, która mówi sama o sobie („jam poeta”) oraz wzmiankowana w didaskaliach.

Użytkownik może kliknąć zarówno w nazwę postaci mówiącej (JAN), jak byt oznaczony w wypowiedzi Zosi, Jana lub we fragment didaskaliów – aby przejść do strony danego bytu, gdzie znajdziemy listę wszystkich fragmentów, w których występuje dany byt oraz „Szablony użycia”, czyli sposoby (peryfrastyczne, metonimiczne i inne), w jakie mówi się o/do danej postaci.

Ikona bytów na pasku bocznym

pozwala na wyświetlenie w panelu bocznym wszystkich bytów oznaczonych w danej scenie. Tak np. w Akcie I będzie to następujący widok:

Kliknięcie w belkę ”Osoba”, „Miejsce” etc.

pozwala zwinąć/rozwinąć listę bytów osobowych, a także aktywować/dezaktywować wyróżnienie danego typu bytów lub konkretnego bytu w tekście dramatu.

Liczba przy danym bycie wskazuje ilość wystąpień danego bytu w danym akcie dramatu. Uwzględnione są tu wszelkie formy wystąpienia/określenia danego bytu (metonimiczne, peryfrastyczne, charakteryzujące, emocjonalne). Do tej statystyki wystąpień bytu wlicza się jej pojawienie się w wypowiedziach postaci i w didaskaliach, ale nie jej wystąpienia jako postaci mówiącej („Speaker”).

W niektórych przypadkach oznaczeniu bytu towarzyszy przypis kontekstowy, oznaczony gwiazdką. Tak np. w wypowiedzi Zosi z Aktu I aluzja do sceny z powieści Żeromskiego oznaczona została jako byt - utwór, a przypis kontekstowy - wyświetlający się po kliknięciu w oznaczenie bytu - objaśnia tę aluzję.