NOTA EDYTORSKA (Grzegorz Kowalski)

Wykaz przekazów opublikowanych w edycji cyfrowej:

1. Jan Wilkowski, Spowiedź w drewnie, maszynopis – egzemplarz teatralny, należał do Anny Oleksy, jednej z aktorek spektaklu Rzecz o Jędrzeju Wowrze (premiera: 1983); na odwrocie egzemplarza znajdują się nieliczne odręczne notatki właścicielki; archiwum Teatru Lalek „Pleciuga” w Szczecinie.

2. Jędrzej Wowro, Żywoty świętych, maszynopis – egzemplarz przygotowany na potrzeby realizacji spektaklu  Rzecz o Jędrzeju Wowrze; archiwum Teatru Lalek „Pleciuga” w Szczecinie.

3. Notatki Ewy Sokół-Maleszy do Żywotów świętych, rękopis ze zbiorów prywatnych.

Ponadto dramat Jana Wilkowskiego Spowiedź w drewnie, w opracowaniu krytycznym z tomu: J. Wilkowski, Spowiedź w drewnie. Dramaty, wybór i wstęp Halina Waszkiel, Warszawa 2020  zamieszczono w kolekcji cyfrowej „Dramat Polski. Reaktywacja” na platformie Nowej Panoramy Literatury Polskiej:

http://nplp.pl/dramat-reaktywacja/jan-wilkowski-spowiedz-w-drewnie/

Kontekst historyczny projektu

Jan Wilkowski, zafascynowany postacią beskidzkiego rzeźbiarza ludowego, Jędrzeja Wowry (1864–1937, inna pisownia nazwiska: Wawro), uczynił go głównym bohaterem dramatu Spowiedź w drewnie, którego pierwodruk ukazał się w czasopiśmie „Teatr Lalek” w 1970 roku. Za główną inspirację, jak wskazuje sam autor w krótkiej przedmowie do sztuki, posłużyła książka Tadeusza Seweryna: Świątkarz powsinoga, Warszawa 1963, w której znajdują się przytoczone przez zasłużonego etnografa opowieści Jędrzeja Wowry o świętych, barwne apokryfy wyrosłe z ludowej wyobraźni i niezwykłej mieszanki gwar beskidzko-podhalańskich, którą posługiwał się niepiśmienny rzeźbiarz.

Po latach, w roku 1983 Wilkowski zdecydował się wyreżyserować swój dramat. Premierowa adaptacja Spowiedzi w drewnie zawierała właściwie dwa przedstawienia w jednym pod wspólnym tytułem: Rzecz o Jędrzeju Wowrze. Po zakończeniu Spowiedzi następowała część druga pt. Żywoty świętych, wyreżyserowana wspólnie przez Jana Wilkowskiego i Bohdana Głuszczaka (scenografem i autorem projektu lalek był w obu częściach Adam Kilian, muzykę skomponował Jan Szyrocki). Tekst Żywotów opiera się na książce Tadeusza Seweryna, którą Wilkowski wskazał jako inspirację Spowiedzi (Świątkarz powsinoga). Maszynopis teatralny stanowił dokonaną przez Wilkowskiego adaptację rozdziału książki pt. Kwiatki Wawrowe z Gorzenia.

Premiera odbyła się 8 października 1983 w szczecińskim Teatrze Lalek „Pleciuga”. Przedstawienie zostało nagrane przez Telewizję Polską S.A. Oddział w Szczecinie.

 Koncepcja edytorska

W niniejszej edycji cyfrowej prezentujemy materiały, które stanowiły budulec przedstawienia teatralnego pt. Rzecz o Jędrzeju Wowrze, wystawionego w szczecińskim Teatrze Lalek „Pleciuga”. Jest to zatem nie tyle wydanie konkretnego utworu literackiego, ile raczej próba „wydania spektaklu”: utworów, które go współtworzyły, a także towarzyszących przygotowaniom notatek. Teksty stanowią rdzeń tak pojmowanej edycji, ale uzupełniają ją materiały ilustracyjne: fotosy z nagranej na kamerę premiery teatralnej oraz zdjęcia rzeźb, stanowiących jedno ze źródeł inspiracji dla twórców przedstawienia.

Wśród powodów, dla których zdecydowano się na przybliżenie genezy spektaklu – a nie np. konkretnego utworu – należy wymienić przede wszystkim fakt, że jako wydarzenie teatralne nadał on nowe znaczenie tworzącym go tekstom, z których każdy funkcjonował dotąd w oderwaniu od drugiego. Tylko w tej konkretnej realizacji scenicznej stworzyły one swoisty dyptyk. Tekstem kluczowym w spektaklu pozostaje Spowiedź w drewnie Jana Wilkowskiego – jeden z najważniejszych dramatów teatru lalek w języku polskim. Zestawienie go z Żywotami świętych oraz pozostałymi materiałami pozwala jednak zbliżyć się do tego, czym była Rzecz o Jędrzeju Wowrze jako pierwsza realizacja sceniczna Spowiedzi dokonana przez jej autora. Znamienne, że Wilkowski po latach od publikacji dramatu zdecydował się na jego wystawienie i uczynił to w formie dwuczęściowej, scalając wizję ostatnich chwil beskidzkiego świątkarza z barwną, dynamiczną inscenizacją jego opowieści o świętych. Był w tym wszystkim zamysł i cel: „Kameralna, dramatyczna, ściszona Spowiedź i komiczna ludowość maskowych Żywotów zbudowały spektakl, którego miejsca w historii polskiego lalkarstwa nie da się zakwestionować”[1].

Można sobie oczywiście wyobrazić tradycyjne wydanie papierowe zawierające oba teksty: Spowiedzi i Żywotów, równie dobrze można jednak sięgnąć do tych utworów wydanych osobno (bo takie wydania już istnieją). Edycja cyfrowa natomiast pozwala uchwycić swoistość oraz spójność wydarzenia, jakim była realizacja w teatrze: unaocznia przenikanie się wątków i postaci, dynamikę wpływów i powiązań między tekstami, wypełnia także wyobraźnię czytelnika rzeźbami Wowry, a także wyrosłymi z nich bezpośrednio teatralnymi animantami. Za sprawą notatek pozwala wreszcie zajrzeć za kulisy, gdzie powstawały szczegółowe instrukcje dla aktorów, w szczególności dotyczące ruchu scenicznego. Te wszystkie zabiegi mają za zadanie przybliżyć czytelnikowi fenomen narodzin spektaklu: tej subtelnej gry między materiałem źródłowym a wypowiadanymi kwestiami, między aktorami a pionem reżyserskim, między ludźmi a przedmiotami. 

Jest bowiem Spowiedź w drewnie: utwór opublikowany, jeden z najważniejszych dramatów lalkowych w historii polskiego teatru. Istnieje jako tekst, nieraz już wydawany i szeroko komentowany.

Jest także Rzecz o Jędrzeju Wowrze: najważniejsze wystawienie Spowiedzi i zarazem jeden z najważniejszych polskich spektakli lalkowych. Nie tekst – ale wydarzenie, które istnieje przede wszystkim w pamięci jego uczestników, nieporównanie bardziej ulotne i rozbite na niedające się w pełni scalić kawałki.

Niniejsza edycja stanowi próbę przywrócenia go pamięci, a zarazem wpisania Spowiedzi we właściwy kontekst, w ramy, w których umieścił ją sam twórca.

Źródła tekstowe

Spowiedź w drewnie

Tekst Spowiedzi w drewnie został opracowany na podstawie teatralnego maszynopisu, znajdującego się w archiwum Teatru Lalek „Pleciuga” w Szczecinie, wykorzystanego podczas realizacji spektaklu. Prezentuje on tekst najprawdopodobniej przepisany z pierwodruku Spowiedzi, a zarazem jedynego wydania za życia autora: „Teatr Lalek” 1970, nr 4, s. 14–21. Ten konkretny egzemplarz należał do Anny Oleksy, której notatki odręczne znajdują się na odwrocie maszynopisu. Do prezentowanego w niniejszej edycji cyfrowej tekstu Spowiedzi dodano fragment, który zawiera się w pierwodruku, nie ma go natomiast w maszynopisie – chodzi mianowicie o przedmowę autora. Maszynopisy, które Wilkowski przygotowywał (lub zlecał ich przygotowanie) na potrzeby realizacji teatralnych miały charakter roboczy – w tym kontekście rezygnacja z przedmowy wydaje się czymś zrozumiałym, nie było potrzeby wypowiadania jej, nie zaistniała podczas spektaklu. Wprowadza ona jednak bardzo istotne informacje, jak choćby tę o inspiracji książką Tadeusza Seweryna, stanowiącej przecież źródło Żywotów świętych. Informacje wskazane w przedmowie były ponadto doskonale znane aktorom. Z powyższych przyczyn uznano, że o ile roboczy maszynopis mógł się bez przedmowy obejść, o tyle jakakolwiek edycja Spowiedzi w drewnie byłaby bez niej niekompletna, pozbawiałaby czytelnika ważnej ramy znaczeniowej.

Żywoty świętych

Tekst drugiej części spektaklu Rzecz o Jędrzeju Wowrze, czyli Żywoty świętych to dokonana przez Jana Wilkowskiego adaptacja rozdziału książki Tadeusza Seweryna Świątkarz powsinoga (Warszawa 1963). Rozdział ten, noszący tytuł Kwiatki Wawrowe z Gorzenia, zawiera spisane przez Tadeusza Seweryna opowieści Jędrzeja Wowry o świętych, których podobizny rzeźbił on w drewnie przez całe życie.

Źródłem prezentowanego tekstu Żywotów jest teatralny maszynopis pochodzący z archiwum Teatru Lalek „Pleciuga” w Szczecinie. Porównanie maszynopisu i książki wskazuje na to, że Wilkowski nie zmieniał wypowiedzi Wowry, wprowadził natomiast nieliczne poprawki tam, gdzie w tok opowieści włączał się spisujący ją z ust świątkarza Tadeusz Seweryn. Wilkowski usunął wtręty badacza, pozostawiając „czystą” opowieść, co niekiedy wymagało drobnych zmian dotyczących pojedynczych wyrazów, składni. Mamy więc do czynienia z opowieścią Jędrzeja Wowry, ale zapośredniczoną, przytoczoną przez etnografa (sam Wowro był niepiśmienny), a następnie zaadaptowaną przez Wilkowskiego.  Warto dodać, że na afiszu teatralnym (znajdującym się również w archiwum teatru „Pleciuga”) Jędrzej Wowro figuruje jako autor Żywotów świętych.

Notatki z realizacji

Prezentowane w niniejszej edycji notatki pochodzą z dwóch źródeł.

Autorką – nielicznych niestety – notatek z realizacji Spowiedzi w drewnie jest Anna Oleksy, jedna z aktorek spektaklu. Zostały one naniesione odręcznie na odwrocie należącego do niej, wspomnianego już maszynopisu.

Źródło notatek z realizacji Żywotów świętych stanowi natomiast rękopis Ewy Sokół-Maleszy, która przekazała nam go na potrzeby edycji, a także pomogła w jego opracowaniu. Rękopis prezentuje notatki sporządzane na bieżąco podczas prób do spektaklu przez Ewę Sokół-Maleszę jako asystentkę reżysera (Jana Wilkowskiego). Nie jest to jednakże tekst autorstwa Wilkowskiego, ale asystentki, notującej „w locie” własnym językiem i na potrzeby własnej pracy uwagi reżyserów, wspólne pomysły i rozwiązania, którym trudno przypisać jakiekolwiek inne autorstwo.

Źródła ilustracji

Towarzyszące tekstom ilustracje to przede wszystkim 70 klatek (fotosów) z nagrania premiery spektaklu Rzecz o Jędrzeju Wowrze w teatrze „Pleciuga” wykonane przez Telewizję Polską S.A. Oddział w Szczecinie. Film jest dostępny w archiwum oddziału. W ramach niniejszej edycji udostępnienie go czytelnikom w całości byłoby kłopotliwe technicznie, ale także zbyteczne. Materiał ilustracyjny ma bowiem w naszym zamierzeniu pełnić funkcję służebną wobec tekstu, dając jedynie pewne wyobrażenie o sposobie przeniesienia go na scenę. Pragniemy oczywiście przybliżyć spektakl, ale w sposób dający się czytać, analizować, odnosić do siebie poszczególne znaki, struktury, miejsca. W centrum natomiast, jak już zaznaczono, pozostaje Spowiedź w drewnie, jako utwór literacki oraz sztuka przeznaczona na scenę.

Fotosy z nagrania premiery zostały uzupełnione o zdjęcia autentycznych dzieł Jędrzeja Wowry pochodzące ze zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach. Zdjęcia przedstawiają rzeźby świętych postaci zaludniających Wowrowe opowieści, wśród nich najważniejsze: podobizny Chrystusa Frasobliwego, z którym świątkarz prowadzi dialog w Spowiedzi w drewnie.

Struktura edycji

Materiały zaprezentowano w  dwóch blokach.

Pierwszy z nich mieści teksty kolejno: Spowiedzi w drewnie oraz Żywotów świętych. Drugi zawiera notatki z realizacji. Taka kolejność pozwala swobodnie zestawiać, porównywać miejsca powiązane, np. poszczególne partie tekstu oraz dotyczące ich notatki. W szczególności ma to zastosowanie w przypadku notatek Ewy Sokół-Maleszy, jako że często zawierają one cytat z Żywotów świętych, którego dotyczy następująca po nim uwaga inscenizacyjna. Z kolei ilustracje mogą zostać wykorzystane zarówno do zobrazowania konkretnego fragmentu tekstu dzieła czy też notatek, jak również do towarzyszącego lekturze swobodnego rekonstruowania imaginarium spektaklu.

Zarówno Spowiedź w drewnie, jak i Żywoty świętych zostały opatrzone takimi samymi warstwami komentarza oraz klasyfikacją didaskaliów, jak pozostałe utwory w kolekcji.

Opis opracowania cyfrowego poszczególnych warstw i struktur zamieszczono w osobnej nocie.

Grzegorz Kowalski

[1] M. Waszkiel, Dzieje teatru lalek w Polsce 1945–2000, Warszawa 2012, s. 208.W edycji cyfrowej wprowadzono następujące warstwy komentarza:

CYFROWA NOTA EDYTORSKA

Nota ogólna Cyfrowej edycji dramatu powojennego i współczesnego:

https://docs.google.com/document/d/1UdbvRthMkm-wlCHY0iUAweWw3_5IEW5JuPvNOmRoPrw/edit?tab=t.0

Sposób cytowania:

- J. Wilkowski, Spowiedź w drewnie, oprac. G. Kowalski, K. Mojsak, w: Cyfrowa edycja polskiego dramatu powojennego i współczesnego, red. A. Kramkowska-Dąbrowska, J. Kopciński, B. Szleszyński, K. Niciński, K. Mojsak.

- J. Wowro, Żywoty świętych, oprac. G. Kowalski, K. Mojsak, w: Cyfrowa edycja polskiego dramatu powojennego i współczesnego, red. A. Kramkowska-Dąbrowska, J. Kopciński, B. Szleszyński, K. Niciński, K. Mojsak.

Metadane:

Na pasku bocznym znajduje się ikona

której kliknięcie wyświetla – w panelu bocznym – metadane o utworze: autorstwo, gatunek, ilość fragmentów.

Ikona

otwiera – na głównym ekranie – tekst dwu not edytorskich do każdego z utworów.

Struktura edycji:

Platforma TEI.NPLP.PL (TEI PANORAMA) zawiera dwa zasadnicze komponenty:

1. Edytor do oznaczania tekstów w standardzie TEI (backend, strefa dla twórców edycji)

2. Oprogramowanie do wizualizacji edycji (frontend, strefa dla użytkownika)

To samo oprogramowanie (zarówno frontendowe, jak i backendowe) obsługuje wszystkie korpusy edytorskie. Sposób wykorzystania oprogramowania zależy od systemowych decyzji podjętych przy tej konkretnej edycji i jest wdrażane poprzez ręczne oznaczanie korpusu przez edytorów cyfrowych. Wszystkie korpusy na platformie korzystają z tego samego zbioru znaczników TEI, jednak sposób ich zastosowania zależy od specyfiki danej edycji i decyzji podjętych przez edytorów.

W większości zamieszczonych w kolekcji dramatów zestawiono kilka wersji tekstu (maksymalnie trzy), które wyświetlają się w sąsiadujących kolumnach. W przypadku „Spowiedzi w drewnie” i „Żywotów Świętych” istniejący mechanizm – możliwość wyświetlania dwóch przesuwanych ekranów – wykorzystano do innego celu.

W pierwszej kolumnie umieszczono tekst dramatu „Spowiedź w drewnie” Jana Wilkowskiego oraz tekst „Żywotów Świętych” Jędrzeja Wowry. w drugiej kolumnie natomiast zamieszczono notatki Anny Oleksy (aktorki, która grała w premierowym spektaklu z 1983 r. św. Genowefę), stanowiące niejako dodatkowe didaskalia – wypracowane w czasie realizacji spektaklu: są to wskazówki dotyczące ruchu aktorów i lalek.

Wykorzystanie mechaniki przeznaczonej do edycji dramatu w celu pokazania zmian spowodowało konieczność zapisania kursywą tych fragmentów tekstu, które mają odpowiadającą sobie notatkę lub są cytowane w zapiskach z realizacji.

Struktura edycji cyfrowej pomyślana jest tak, by możliwe było zestawianie tekstu Spowiedzi w drewnie i Żywotów Świętych z notatkami znajdującymi się w kolumnie drugiej.

Ikonka „struktury” – u góry na pasku bocznym 

pozwala wyświetlić w panelu bocznym listę wszystkich aktów/scen dramatu:

Tę samą funkcję (nawigacji między scenami) pełni również zakładka u góry ekranu – pod tytułem dramatu.

Na tekst dramatu i Żywotów Świętych składają się następujące elementy:

1. wypowiedzi postaci (Spowiedź w drewnie),

2. didaskalia (Spowiedź w drewnie),

3. oznaczenia bytów (w obu tekstach),

4. oznaczenie (kolorystyczne) fragmentów, które powiązane zostały z notatkami z realizacji, wyświetlającymi się w kolumnie 2.

1. Wypowiedzi postaci

Do oznaczania wypowiedzi postaci użyto znacznika “speaker” wraz z unikalnym identyfikatorem przypisanym danej postaci.

Tak np. postaci Frasobliwego przypisano identyfikator 4320:

Widok backendu:

Na froncie strony użytkownik zobaczy nazwę postaci i jej wypowiedzi w formie odpowiedniej dla typografii dramatu:

Oznaczenie każdej z wypowiedzi danej postaci tym samym identyfikatorem umożliwia zestawienie wszystkich jej wypowiedzi oraz wyświetlanie różnorodnych statystyk i zestawień dotyczących dystrybucji wypowiedzi.

Po najechaniu kursorem na ikonkę „Wypowiedzi”

wyświetlić można na panelu bocznym statystykę wypowiedzi danej postaci oraz statystykę wzmianek o niej:

Kliknięcie belki

pozwala zobaczyć – na ekranie głównym - statystykę szczegółową tych wypowiedzi:

Natomiast kliknięcie słowa „wypowiedzi” przy poszczególnych postaciach

pozwala zobaczyć na głównym ekranie zestawienie wszystkich kolejnych wypowiedzi danej postaci:

2. Didaskalia

Drugim elementem struktury TEI są didaskalia – oznaczone, zgodnie ze schematem  wskazanym w TEI Guidelines, znacznikiem “stage”. Tak wygląda np. didaskalia otwierające dramat:

Widok backendu:

Widok frontendu:

W tekście dramatu didaskalia wyróżnione są – zgodnie z konwencją – kursywą. Didaskalia mogą występować zarówno (jak wyżej) na zewnątrz, jak i wewnątrz wypowiedzi postaci:

Tak jak w całej kolekcji – didaskalia zostały skategoryzowane według następującej typologii:

1.     Didaskalia metatekstowe (metatext)

-  motto, przedmowy, adnotacje końcowe

- didaskalia eksponujące szczególne ujawnianie się autora w samym tekście dramatu 

2.     Didaskalia organizujące ruch sceniczny postaci (movement)

3.     Didaskalia organizujące komunikację werbalną i pozawerbalną (communication)

- informacje na temat ekspresji mowy, określające kierunek repliki

- śmiech, milczenie, nieartykułowane dźwięki, potakiwanie, kręcenie głową etc.

4.     Didaskalia ujawniające stan wewnętrzny bohaterów, ich odczucia, emocje i przeżycia psychiczne (psyche)

5.     Didaskalia foniczne (audio)

- dźwięki przynależące do świata przedstawionego, słyszane przez bohaterów.

6.     Didaskalia teatralne (media-theatre)

- didaskalia niosące informacje o autorskiej wizji prezentacji dramatu na scenie, dotyczące: scenografii, przestrzeni teatralnej, rekwizytów, kostiumów, znaków teatralności lub np. oświetlenia czy nagłośnienia sceny

7.     Didaskalia radiowe (media-radio)

- didaskalia ukazujące autorską świadomość medium radiowego, niosące informacje o projektowanej przez autora prezentacji radiowej dramatu (ze szczególnym uwzględnieniem radiowych środków fonicznych)

8.     Didaskalia telewizyjne  (media-television)

- didaskalia informujące o szczegółach projektowanej przez autora realizacji telewizyjnej, dotyczące ruchu kamery i kadrowania, oświetlenia, montażu itp.

Kategorie didaskaliów oznaczono w tekście (dzięki opracowanemu rozszerzeniu znaczników TEI DRAMA), dodatkowo opatrując je specjalnie zaprojektowanymi znakami graficznymi, ułatwiającymi natychmiastową identyfikację kategorii didaskaliów.  Po najechaniu kursorem na ikonę wyświetla się nazwa danego typu didaskaliów („metatext”, „movement”, „space” etc.).

Jeden blok czy nawet pojedyncze zdanie z didaskaliów może być rozbite na kilka różnych typów.

Statystyki didaskaliów

Oprogramowanie daje możliwość wyświetlenia wszystkich didaskaliów z konkretnego dokumentu wraz z ich typami, a także zestawienia statystyk w poszczególnych dokumentach i wersjach. Można je wyświetlić przy pomocy poniższej ikony na pasku bocznym: 

W bocznym panelu wyświetli się wówczas ogólna statystyka didaskaliów dla całego dramatu (a także – osobno – dla notatek z realizacji spektaklu):

Kliknięcie zakładki

pozwala zobaczyć – na ekranie głównym –  statystykę poszczególnych typów didaskaliów dla poszczególnych scen:

Z kolei kliknięcie ikonki, znajdującej się przy tytule

otworzy dodatkowe okno, w którym znajdują się wszystkie didaskalia z całego tekstu dramatu w pełnym brzmieniu:

W wyżej wymienionych zestawieniach pojawiają się również statystyki didaskaliów dla Żywotów Świętych. Oczywiście Żywoty… nie są dramatem i nie ma w nich didaskaliów, jednak - jak wspomniano wcześniej - sam mechanizm zapisu didaskaliów (kursywa) musiał zostać wykorzystany, aby móc zestawić fragmenty Żywotów… z notatkami. Statystyki rzekomych didaskaliów z tego tekstu są zatem skutkiem ubocznym wykorzystania mechanizmów TEI drama w niestandardowym celu, jakim było zestawienie tekstu dramatycznego, niedramatycznego i notatek z realizacji spektaklu.

3. Warstwa bytów/ jednostek indeksowych (ang. entities)

W tekście dramatu oznaczono byty (jednostki indeksowe). Są to najczęściej byty osobowe, będące jednocześnie postaciami dramatu oraz inne postaci, jedynie wzmiankowane w tekście; a także miejsca, byty z kategorii Leksykon, czyli słowa i zwroty wymagające objaśnienia.

Dane określane jako “byty”, pełniące m.in. funkcję indeksu, określano tagami <name> , <title> oraz <phr> i różnicowano wartościami atrybutu <type>. 

Tak np. byt osobowy Świątkarz ze Spowiedzi w drewnie został oznaczony kodem 4319.

Widok backendu:

Widok frontendu:

W powyższym fragmencie Świątkarz pojawia się i jako postać mówiąca („speaker”) i jako postać, do której się mówi („Jasiu!”), i jako „Chłop” – w didaskaliach.

Kliknięcie w którekolwiek z tych określeń otwiera okno, w którym znajduje się główne określenie bytu („Świątkarz”) oraz link do strony danego bytu, na której znajdują się: nazwa bytu, jego typ (osoba), status (fikcyjny), identyfikator (4329), fragmenty, w których występuje dany byt, a także „szablony użycia”, czyli rozmaite określenia (peryfrastyczne, emocjonalne, etc.) danego bytu, pojawiające się w tekście.

Ikona bytów na pasku bocznym 

pozwala na wyświetlenie w panelu bocznym listy wszystkich bytów (postaci, miejsc, wydarzeń, utworów, etc.), o których mowa w danej scenie (tak w wypowiedziach postaci, jak i w didaskaliach). Tak np. we fragmencie Żywotów Świętych zatytułowanym Matko Bosko Niepokalanie Pocęto będzie to następujący wykaz bytów.

Liczba przy danym bycie wskazuje ilość wystąpień danego bytu w danej scenie dramatu.  Uwzględnione są tu wszelkie wystąpienia/określenia danego bytu (metonimiczne, peryfrastyczne, charakteryzujące, emocjonalne). Kolory belek (żółty –> osoby, niebieski –> miejsca, etc.) odpowiadają kolorom oznaczeń danych bytów w tekście dramatu.

Kliknięcie w ikonę przy określeniu bytów (na kolorowych belkach) pozwala aktywować aktywować/dezaktywować wyróżnienie bytów w tekście dramatu, dzięki czemu można czytać tekst zarówno z tymi oznaczeniami, jak i bez nich.

W niektórych przypadkach oznaczeniu bytu towarzyszy przypis kontekstowy, oznaczony gwiazdką.

Tak np. w autorskiej przedmowie do Spowiedzi w drewnie pojawia się byt osobowy “Jędrzej Wowro”. Kliknięcie w oznaczenie bytu otwiera okno, w którym - oprócz opisu bytu i linku do strony bytu - znajduje się również przypis kontekstowy, dotyczący idiolektu Wowry i jego twórczości.

4. Teksty Spowiedzi w drewnie i Żywotów Świętych a notatki z realizacji - mechanika ekranów

Jak wspomniano, w przypadku Spowiedzi w drewnie i Żywotów Świętych mechanizm dwóch ekranów wykorzystano do zestawienia tekstów z notatkami z realizacji spektaklu. W pierwszej kolumnie umieszczono tekst dramatu Wilkowskiego oraz Żywotów Świętych Jędrzeja Wowry, w drugiej kolumnie natomiast zamieszczono notatki Anny Oleksy, stanowiące niejako dodatkowe didaskalia – wypracowane w czasie realizacji spektaklu: są to wskazówki dotyczące ruchu aktorów i lalek.

Ta część z notatek, którą udało się precyzyjnie powiązać z odpowiednimi fragmentami oryginalnego tekstu, została zakodowana w TEI jako zmiana - typu dodanie, przy użyciu kodu <mod change=><add></mod>.

Na froncie strony fragmenty te wyświetlają się jako oznaczone na zielono:

Kliknięcie w oznaczony fragment otwiera okno, w którym znajduje się link do odpowiedniego fragmentu w tekście:

Kliknięcie w link otworzy w sąsiedniej, lewej, kolumnie, tekst Spowiedzi w drewnie, z podświetlonym fragmentem, który odpowiada danej notatce.

Ponadto, każda ze zlokalizowanych notatek została umieszczona w tekście dramatu w formie przypisu.

Fragmenty nieoznaczone na zielono to te, których dokładnego miejsca w tekście nie udało się ustalić. Zachowano jednak kolejność oryginalną kolejność notatek, co pozwala na orientacyjne przypisanie ich fragmentom tekstu.

Podobny dwukolumnowy mechanizm wykorzystano do zestawienia tekstu „Żywotów Świętych” z odpowiadającymi im notatkami Ewy Sokół Maleszy. Notatki te mają charakter nielinearny; co więcej – realizacja teatralna Żywotów świętych nie odtwarzała całości oryginalnego tekstu. Nie sposób było zatem w pełni precyzyjnie i czytelnie odtworzyć szczegółowych powiązań pomiędzy tekstem Żywotów… a notatkami.

Przyjęto następujące rozwiązanie: krótkie cytaty z oryginalnego tekstu, które pojawiają się w zapiskach Ewy Sokół Maleszy zaznaczono kursywą i oznaczono jako zmiany.

Wykorzystano tu mechanizm kodowania zmian TEI.DRAMA, a konkretnie - zmianę typu “modyfikacja”.

Na froncie strony są to fragmenty notatek oznaczone kolorem i kursywą, np.

Kliknięcie w oznaczony kolorem fragment otworzy okno, w którym znajduje się link do odpowiedniego fragmentu Żywotów…, do którego odnosi się dany fragment notatek (niekiedy jest to cytat).

W tym przypadku, na ekranie po lewej pojawi się fragment następujący:

Mechanizm ten działa również w drugą stronę – zaznaczone kursywą i podświetlone kolorem fragmenty tekstu Żywotów na pierwszym ekranie pozwalają przejść do odpowiadających im notatek na ekranie drugim.

Właściwości artefaktu

Dodatkowo na tekście notatek zastosowano mechanizm oznaczania właściwości rękopisu, by oddać wszystkie skreślenia i nadpisania:

Zostały one zakodowane przy użyciu mechanizmów – odpowiednio:

<mod rendition="cross"> </mod>

<mod rendition="overwriting"> </mod>

Na froncie strony, w widoku dla użytkownika wygląda to następująco:

W jednym miejscu (fragment o Św. Weronice) pojawia się podkreślenie (zakodowane jako <mod rendition="underline"> </mod>).

Oznaczenia te można aktywować/dezaktywować w tekście dramatu przy użyciu funkcji „Wszystkie właściwości artefaktu”, znajdującej się na pasku bocznym. Na panelu bocznym wyświetla się wówczas możliwość zaznaczenia lub odznaczenia zmian i właściwości artefaktu w danym fragmencie tekstu.

Ilustracje

Kliknięcie ikony “media” na pasku bocznym

pozwala zobaczyć w panelu bocznym ilustracje - tzn. 63 fotografie z nagrania premiery spektaklu Rzecz o Jędrzeju Wowrze w teatrze „Pleciuga” wykonane przez Telewizję Polską S.A. Oddział w Szczecinie, a także 8 zdjęć rzeź świętych postaci autorstwa Jędrzeja Wowry, pochodzące ze zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach.

Kliknięcie w każde ze zdjęć pozwala zobaczyć je w większym rozmiarze na ekranie głównym. Fotografie rzeźb opisane są - nazwiskiem Wowry, imieniem przedstawionej postaci i numerem katalogowym z Muzeum Śląskiego; natomiast stopklatki z nagrania spektaklu w opisie mają oznaczenie czasowe (z której minuty i sekundy nagrania pochodzą).