NOTA EDYTORSKA (Agnieszka Kramkowska-Dąbrowska)

Roman Brandstaetter, Dzień gniewu

Dzień gniewu/Roman Brandstaetter

Wykaz wersji opublikowanych w edycji cyfrowej:

I) Tekst główny (kolumny 1 i 2)

1. R. Brandstaetter, Dzień gniewu, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1962

2. R. Brandstaetter, Dzień gniewu. Misterium dramatyczne w trzech aktach, [wydanie drugie zmienione], Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1971

II) Przekazy, których fragmenty publikowano w „oknach genetycznych” jako dokumenty genezy i procesu twórczego:

1. Przekazy związane z pierwszym wydaniem (PAX 1962)

Przekaz A. Rękopis, Biblioteka Kórnicka PAN, BK 12 618/1

Przekaz B. Maszynopis 1, Biblioteka Kórnicka PAN, BK 12 618/2

Przekaz C. Maszynopis 2, Biblioteka Kórnicka PAN, BK 12 618/1

Przekaz D. Maszynopis 3, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Rkp. 18 106/II

2. Przekazy związane z drugim wydaniem (PAX 1971)

Przekaz 1. Egzemplarz PAX 1962 z odręcznymi poprawkami autora i dołączonymi kartami maszynopisu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Rkp. 18107/I

Przekaz 2. Przekaz w postaci naklejonych na karty: stron wyciętych z egzemplarza PAX 1962 (z odręcznymi poprawkami) oraz stron maszynopisu, Biblioteka Kórnicka PAN, BK 12 618/2

Przekaz 3. Egzemplarz publikacji prasowej R. Brandstaetter, Dzień gniewu, „Przewodnik Katolicki” 1962 nr 15 [Akt I] – z odręcznie naniesioną poprawką autorską dotyczącą miejsca akcji dramatu, Biblioteka Kórnicka PAN, BK 12 618/2

III) Dramat w opracowaniu krytycznym

Osobno, w kolekcji „Dramat Polski. Reaktywacja” na platformie Nowej Panoramy Literatury Polskiej opublikowano opracowanie krytyczne dramatu

http://nplp.pl/dramat-reaktywacja/dzien-gniewu-misterium-dramatyczne-w-trzech-aktach/

Pozostałe przekazy – publikacje za życia autora (nieujęte w edycji)

1. R. Brandstaetter, Dzień gniewu, „Przewodnik Katolicki” 1962 nr 15, 16 i 17 [publikacja w prasie równoległa do wydania 1962]

2. R. Brandstaetter, Dzień gniewu. Misterium dramatyczne w trzech aktach, w: R. Brandstaetter, Dramaty, Instytut Wydawniczy PAX 1986.

Wybór podstaw wydania

Do edycji cyfrowej Dnia gniewu wybrano dwa wydania, które ukazały się nakładem Instytutu Wydawniczego PAX za życia autora – w 1962 i 1971 r. Jest to pierwsze oraz drugie (zmienione) wydanie książkowe. Pierwsze wydanie ukazało się w tym samym roku co pierwodruk w czasopiśmie „Przewodnik Katolicki” (numery 15-17). Choć numer czasopisma z pierwszym aktem sztuki ukazał się 15 kwietnia 1962, a druk książki ukończono we wrześniu 1962 (a faktycznie tom do dystrybucji oddano z końcem października) – to można publikacje te traktować niemal jako równoległe, oparte na tej samej lub identycznej podstawie tekstowej. Przygotowanie tekstu do druku w tygodniku zajmuje o wiele mniej czasu niż opracowanie publikacji książkowej. Książkowe wydanie „Dnia gniewu” oddano do składu 2 czerwca 1962, a zatem zaledwie sześć tygodni po ukazaniu się pierwodruku prasowego. Należy przy tym wziąć pod uwagę czas opracowania redakcyjnego – a wcześniej: wszelkie ustalenia wydawnicze. Z uwagi również na fakt, że obie publikacje nie różnią się zasadniczo od siebie, można zakładać, że podstawą wydania obu z nich mógł być ten sam maszynopis. Jako podstawę wydania w niniejszej edycji – a tym samym podstawę porównania z drugim wydaniem zmienionym – przyjęto tekst drukowany przez PAX, głównie z powodu korzystania przez autora z egzemplarza PAX 1962 podczas przygotowywania wersji poprawionej dramatu.

Zarówno wydanie 1962, jak i 1971 były ściśle kontrolowane przez autora i zawierają dwie podstawowe wersje dzieła. Ostatnie wydanie za życia autora (w  1986) zostało oparte na wersji z 1971 r. i zawiera jedynie pojedyncze, drobne zmiany stylistyczne (przy czym trudno ustalić, czy pochodzą od autora i były przez niego kontrolowane). Najistotniejszą różnica między wydaniem 1986 a jego podstawą z 1971 r. jest brak w ostatnim wydaniu w akcie I następujących po sobie kwestii: Ojca Szóstego, Ojca Siódmego, Ojca Ósmego i Ojca Dziewiątego (które w wersji I należały do Chóru). Nie odnaleziono dotąd dokumentów, które by objaśniły powód tego usunięcia – pozostaje zatem niewiadome, czy jest to ubytek w druku (i błąd wydawniczy) czy świadome usunięcie przez autora fragmentu tekstu. Bez względu jednak na to rozstrzygnięcie w niniejszej edycji najistotniejsze było zaprezentowanie obok siebie dwóch wersji dramatu, powstających podczas natężonej pracy twórczej autora, zapisanej w dobrze zachowanych dokumentach genezy.

Historia tekstu

Pierwszą wersję dramatu Roman Brandstaetter napisał w bardzo krótkim czasie (co zresztą jest charakterystyczne dla jego sposobu tworzenia). Wpisana przez autora data ukończenia rękopisu zawierającego kompletny, choć wielokrotnie przeredagowywany w trakcie pisania przekaz – to 2 lutego 1962 (rękopis z zbiorów Biblioteki Kórnickiej). Jest to pierwszy zapis tekstu. Drugi przekaz – maszynopis z odręcznymi poprawkami i dopisanymi stronami został ukończony 12 lutego 1962 (maszynopis 1 ze zbiorów Biblioteki Kórnickiej), kolejny – maszynopis 2 autor ukończył 20 lutego 1962. Maszynopis (ze zbiorów Ossolineum)  poprzedzający bezpośrednio druk nie został zwieńczony żadną datą, ale musiał powstać równie szybko, jak poprzednie, ponieważ pierwodruk w czasopiśmie jest datowany na 15 kwietnia 1962, zaś pierwsze wydanie książkowe oddano do składu 2 czerwca 1962 (a musiały ten fakt poprzedzić prace redakcyjne). Praca twórcza nad dramatem w fazie przedpublikacyjnej trwała zatem zaledwie kilka tygodni.

Niedługo po ukazaniu się dramatu w „Przeglądzie Katolickim” Brandstaetter rozesłał egzemplarze czasopisma tłumaczom i osobom związanym z życiem teatralnym na Zachodzie. Jako pierwsza na język niemiecki sztukę przetłumaczyła, stale współpracująca z Brandstaetterem, Gerda Hagenau. W 1965 r. Der Tag des Zornes został wystawiony przez wiedeński Burgtheater (w reżyserii Wolfganga Liebeneinera), rok później w Monachium zrealizowano sztukę telewizyjną (reż. Kurt Meisel). Realizacje te są niezwykle istotne w historii tekstu dramatu. Brandstaetter w liście z 16 lipca 1967 r. do Władysława Salicza-Płaskonia wyjaśniał, że już po ukazaniu się wydania książkowego poczynił kilka zmian w tekście, m.in. rozszerzył partię Julii Chomin i w tym właśnie kształcie dramat grany był zarówno w Wiedniu, jak i zrealizowany przez Telewizję Monachijską. Co więcej, wskazuje też, że ma zamiar w nowym wydaniu rozpisać partię Chóru na osobne głosy, „właśnie w związku z tą inscenizacją i na podstawie doświadczeń z przedstawienia tej sztuki w Telewizji Monachijskiej” (Biblioteka Kórnicka PAN, BK 12 458). List ów jest najstarszym dokumentem zaświadczającym o dokonanych i planowanych zmianach w tekście po ukazaniu się pierwszego wydania. Drugie wydanie (zmienione – o dodanie tej uwagi prosił autor wydawnictwo już w trakcie korekt poskładowych), które ukazało się w 1971 rzeczywiście przynosi nową redakcję tekstu, w której istotnie zmieniły się kwestie Julii Chomin (a nawet sposób nazywania tej bohaterki) i wspomniane kwestie Chóru. Ale zmianie uległy też niektóre kwestie Blatta, Borna i Człowieka z Podziemia.

W archiwum Romana Brandstaettera, rozdzielonym między Bibliotekę Kórnicką PAN a Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, znajdują się dwa przekazy dokumentujące proces powstawania drugiego, zmienionego wydania Dnia gniewu. Na przekaz powstały wcześniej, przechowywany w Ossolineum, składa się egzemplarz wydania PAX 1962 z odręcznymi poprawkami autora oraz dołączonymi do niego kartami maszynopisu, na których autor zapisał nowe redakcje dużych fragmentów tekstów. Przekaz z Biblioteki Kórnickiej PAN, zawierający późniejszą redakcję tekstu, jest egzemplarzem niezwykłym. Na czystych kartach zostały naklejone strony wycięte z wydania PAX 1962 i opatrzone odręcznymi poprawkami. Do niektórych kart zostały doklejone wycinki maszynopisu (również z odręcznymi poprawkami), czerwonym flamastrem, niezwykle starannie, połączone z odpowiednimi miejscami na stronach z wydania książkowego. Wydanie drugie uwzględnia zakres zmian i poprawek naniesionych przez autora na ten przekaz.

Trzeci z odnalezionych przekazów (w zbiorach kórnickich) to egzemplarz pierwodruku prasowego, z odręczną poprawką autora, zmieniającą opis miejsca akcji utworu. W znajdującej się pod spisem osób informacji: Rzecz dzieje się podczas okupacji hitlerowskiej, w jednym z krajów europejskich autor skreślił fragment:  jednym z krajów europejskich i nadpisał POLSCE. Jest to pierwszy ślad zmiany, jaką Brandstteter ostatecznie wprowadził do drugiego wydania, dodatkowo dopisując miejsce w Polsce: klasztor.

Analiza porównawcza – zarówno obu wydań PAX, jak i wszystkich niepublikowanych przekazów – wykazała, że nie wszystkie pomysły i redakcje zostały przez autora utrzymane, co do niektórych się wahał i wracał dopiero po etapie innych zmian.

Liczne dokumenty genezy dramatu oraz przekazy niepublikowane dokumentujące proces twórczy między dwoma wydaniami zadecydowały o tym, że dramat Brandstaettera został wybrany do opracowania w Cyfrowej Edycji Polskiego Dramatu Powojennego i Współczesnego i posłużył do stworzenia narzędzi informatycznych, które będą odpowiednie do edycji genetycznej – czyli dokumentującej proces powstawaniu utworu.

Koncepcja edycji

Dobrze zachowane przekazy świadczące o kolejnych etapach pracy pisarza, zawierające tylko nieliczne ubytki lub częściowo nieczytelne strony rękopisu, w zasadzie pozwalają na ich całościową publikację. W przypadku Dnia gniewu Romana Brandstaettera modelem edycji, który niesie o wiele więcej informacji okazał się taki, dzięki któremu można czytać w porównaniu (i osobno) obie wersje publikowane, a jednocześnie przeczytać wcześniejsze redakcje wybranych fragmentów obu wersji, utrwalone w dokumentach ich genezy. Kryteria tego wyboru opierały się na analizie dokumentów i efektów ich porównania. Wyróżniono fragmenty wielokrotnie zmieniane przez autora, jeśli zmiany te dotyczyły semantyki, poetyki oraz związane z różnymi kreacjami postaci dramatu i budowaniem interakcji między nimi. Opublikowane fragmenty genezy dotyczą bowiem przede wszystkim kwestii Julii Chomin w jej dialogach z Przeorem, niektórych wypowiedzi Blatta (przede wszystkim opisujących sceny Zagłady oraz postawy wobec niej żydowskiego bohatera) oraz Borna. Ukazano także zupełną autorską reinterpretację relacji Przeora i Ojca z Podziemia – widoczną jedynie w dokumentach genezy pierwszej wersji dramatu. Z kolei zestawienie wersji publikowanych najlepiej wykazuje, opisane przez Brandstaettera w korespondencji, rozpisanie partii Chóru na głosy poszczególnych Ojców, co z kolei było już zabiegiem bardziej konstrukcyjnym, ukierunkowanym na realizację sceniczną sztuki.

Edycja cyfrowa Dnia gniewu do pewnego stopnia przypomina model nazwany przez Pierre-Marca De Biasiego „edycją wertykalną fragmentaryczną”[1]. Zbieżność jest jednak tylko częściowa: De Biasi określa tak edycje wszystkich dostępnych dokumentów genezy wybranego fragmentu utworu – co było domeną publikacji papierowych. W prezentowanej edycji cyfrowej mamy do czynienia z publikacją całego utworu (w obu jego wersjach publikowanych) z jednoczesnym pokazaniem genezy jego fragmentów, przy czym – co najistotniejsze – bieżąca edycja może być (jeśli zaszłaby tylko taka potrzeba) rozszerzona do edycji genetycznej każdego fragmentu utworu, w obu jego wersjach.

Struktura edycji

Dwie wersje dramatu opublikowano w sąsiadujących ze sobą kolumnach, które można czytać zarówno osobno, jak i w zestawieniu. Dzięki temu czytelnik może zapoznać się z charakterem zmian, jakie autor poczynił w drugim wydaniu dzieła i obejrzeć różnice między przekazami opublikowanymi.

Sednem edycji Dnia gniewu jest jednak ukazanie genezy obu wydań, poprzez zaprezentowanie redakcji i wersji poszczególnych fragmentów, z których wyłania się obraz procesu twórczego, rozwoju autorskiej wizji poszczególnych postaci i wymowy całego dzieła.

W każdej wersji kolorem zaznaczono obszar tekstu, którego geneza zostanie szczegółowo zaprezentowana. Z kolei punktowy znak graficzny wskazuje miejsce, w którym może zostać przez czytelnika otwarte „okno genetyczne”.

„Okno genetyczne” jest zaprojektowanym na potrzeby tej edycji dodatkowym ekranem, w którym można umieścić cztery kolumny. Każda z kolumn posiada nagłówek niosący informację o dokumencie, z którego pochodzi publikowany fragment. Zgodnie z nomenklaturą przyjętą w wykazie na początku noty są to ułożone w kolejności powstawania fragmenty z przekazów nazwanych na potrzeby edycji przekazem A, B, C i D oraz 1 i 2. Każdy z fragmentów w nagłówku otrzymał również najistotniejsze elementy opisu:

– informacja o rodzaju przekazu (rękopis, maszynopis, egzemplarz książki z odręcznymi poprawkami, tekst naklejany na kartki);

– numer karty według oznaczeń archiwalnych (nie podawano w tym miejscu numeracji autorskiej, która była zmienna i nie obejmowała wszystkich kart);

– sygnatura archiwalna ze skrótowym wskazaniem archiwum (BK – Biblioteka Kórnicka PAN, Ossolineum – Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu).

Aby zachować porządek chronologiczny i zgodność z założeniami krytyki genetycznej, wyodrębniono osobne dokumenty genezy pierwszego wydania oraz przekazy związane z wydaniem drugim. Stąd też, jak wspomniano wyżej ich osobne nazewnictwo (numeracja literowa i liczbowa), a przede wszystkim umocowanie „okien genetycznych” odpowiednio w pierwszej lub drugiej kolumnie tekstu głównego – na pierwszej lub drugiej wersji dramatu.

Z uwagi na fakt, że mamy do czynienia z dokumentami w formie niepublikowanej, brulionowej, możemy oznaczyć istniejące na przekazach zmiany: skreślenia, dopisania, nadpisania, jak również takie cechy artefaktu jak uszkodzenie. Zatem już z jednej kolumny okna genetycznego zawierającej transkrypcję dyplomatyczną danego przekazu czytelnik może zrekonstruować kilka kolejnych redakcji fragmentu (sprzed skreśleń i po skreśleniach, bez dopisań i nadpisań oraz po ich uwzględnieniu). Duże ułatwienie stanowi możliwość dołączania w każdej kolumnie okna genetycznego przypisów (np. opisujących specyfikę danej zmiany) oraz skanów dokumentów.

Dzień gniewu został opatrzony takimi samymi warstwami komentarza oraz klasyfikacją didaskaliów jak pozostałe utwory w kolekcji.

Opis opracowania cyfrowego poszczególnych warstw i struktur zamieszczono w osobnej nocie.

Opracowanie redakcyjne

Edycja cyfrowa Dnia gniewu została pomyślana jako zestawienie dwóch publikowanych wersji dramatu oraz jako edycja genetyczna, dlatego w obu wersjach dramatu powstrzymano się od ingerencji redakcyjnych i wszelkich poprawek (zostawiając jedynie możliwość podania poprawnej wersji lub uwagi edytora w przypisie), tak aby nie zniekształcić brzmienia podstaw wydania i efektów ich porównania. Podobnie uczyniono publikując dokumenty genezy, przy czym zastosowano tu metody transkrypcji dyplomatycznej, oddającej cechy poprawek autorskich (skreślenie, nadpisanie, dopisanie) i ukazującej wszystkie warstwy tekstu: sprzed poprawek i po poprawkach.

Agnieszka Kramkowska Dąbrowska

[1] Zob. P-M. De Biasi, Genetyka tekstów, przeł. F. Kwiatek, M. Prussak, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2015, s. 128–129.

CYFROWA NOTA EDYTORSKA

Nota ogólna Cyfrowej edycji dramatu powojennego i współczesnego:

https://docs.google.com/document/d/1UdbvRthMkm-wlCHY0iUAweWw3_5IEW5JuPvNOmRoPrw/edit?tab=t.0

Sposób cytowania:

- R. Brandstaetter, Dzień gniewu, oprac. A. Kramkowska-Dąbrowska, K. Niciński, w: Cyfrowa edycja polskiego dramatu powojennego i współczesnego, red. A. Kramkowska-Dąbrowska, J. Kopciński, B. Szleszyński, K. Niciński, K. Mojsak.

Metadane:

Na pasku bocznym znajduje się ikona

której kliknięcie wyświetla – w panelu bocznym – metadane o utworze: autorstwo, gatunek, liczbę fragmentów.

Ikona

otwiera – na głównym ekranie – tekst dwu not edytorskich do każdego z utworów.

Struktura edycji:

Platforma TEI.NPLP.PL (TEI PANORAMA) zawiera dwa zasadnicze komponenty:

1. Edytor do oznaczania tekstów w standardzie TEI (backend, strefa dla twórców edycji)

2. Oprogramowanie do wizualizacji edycji (frontend, strefa dla użytkownika)

To samo oprogramowanie (zarówno frontendowe, jak i backendowe) obsługuje wszystkie korpusy edytorskie. Wszystkie korpusy na platformie korzystają z tego samego zbioru znaczników TEI, jednak sposób ich zastosowania zależy od specyfiki danej edycji i decyzji podjętych przez edytorów.

Na cyfrową edycję dramatu składają się dwie wersje tekstu:

- R. Brandstaetter, Dzień gniewu, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1962

- R. Brandstaetter, Dzień gniewu. Misterium dramatyczne w trzech aktach, [wydanie drugie zmienione], Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1971

Struktura edycji cyfrowej pomyślana jest tak, by możliwe było wyświetlanie jednej lub jednocześnie obu wersji tekstu, w sąsiadujących kolumnach.

Ikonka „struktury” – u góry na pasku bocznym –

pozwala wyświetlić w panelu bocznym listę wszystkich scen dramatu:

Każda z wersji tekstu składa się z karty i strony tytułowej oraz 3 aktów.

Kliknięcie w poszczególne fragmenty na pasku bocznym pozwala wyświetlić wybraną część tekstu na ekranie głównym.

Tę samą funkcję (nawigacji pomiędzy scenami) pełnią również rozwijane zakładki u góry ekranu – pod tytułem każdej z wersji dramatu.

Obie wersje dramatu składają się z następujących elementów:

1. wypowiedzi postaci,

2. didaskaliów,

3. oznaczeń bytów osobowych,

4. zmian naniesionych na tekście dramatu i różnic pomiędzy dwiema wersjami tekstu,

5. „okien genetycznych” pokazujących rozmaite warianty poszczególnych fragmentów tekstu.

1. Wypowiedzi postaci

Do oznaczania wypowiedzi postaci użyto znacznika “speaker” wraz z unikalnym identyfikatorem przypisanym danej postaci, np. postaci Przeora to identyfikator „3202”:

Zakodowany w ten sposób fragment, użytkownik zobaczy na froncie strony jako nazwę postaci mówiącej i jej wypowiedź w formie odpowiedniej dla typografii dramatu (wersja 1; akt I):

Kliknięcie określenia postaci (np. PRZEOR) otwiera okno z odnośnikiem do strony danego bytu, na której znajdują się: identyfikator bytu, atrybut „fikcyjny”, fragmenty (tu: akty), w których występuje dany byt, a także „szablony użycia”, czyli różnorodne (peryfrastyczne, emocjonalne) sposoby określania bytu w tekście.

Oznaczenie każdej z kwestii przypisanych danej postaci tym samym identyfikatorem umożliwia zestawienie wszystkich jej wypowiedzi. Oznaczenia umożliwiają prowadzenie statystyk (np. liczby kwestii) i zestawień danych. [oraz wyświetlanie różnorodnych statystyk i zestawień dotyczących dystrybucji wypowiedzi.]

Po najechaniu kursorem na ikonkę „Wypowiedzi”

wyświetlić można na panelu bocznym statystykę wypowiedzi postaci oraz statystykę wzmianek o nich w całym dramacie.Tak np. w pierwszej wersji tekstu będą to 227 wypowiedzi i 82 wzmianki o Przeorze:

Kliknięcie belki

pozwala wyświetlić – na głównym ekranie – szczegółowe statystyki dotyczące tych wzmianek/wypowiedzi (ile postać mówi w każdym z aktów, a ile mówi się o niej) dla poszczególnych scen dramatu:

Natomiast kliknięcie słowa „wypowiedzi” przy poszczególnych postaciach

pozwala zobaczyć zestawienie wszystkich kolejnych wypowiedzi danej postaci w kolejnych scenach (z podziałem na akty):

2. Didaskalia

Drugim elementem struktury TEI są didaskalia – oznaczone, zgodnie ze schematem  wskazanym w TEI Guidelines, znacznikiem „stage”. Tak wygląda np. pierwsze didaskalium w akcie I wersji z 1962 r.:

Widok backendu:

Widok frontendu:

W tekście dramatu didaskalia (zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz wypowiedzi postaci) wyróżnione są – zgodnie z konwencją – kursywą.

Blok, a nawet pojedyncze zdania z didaskaliów może być rozbite na kilka różnych typów.

Tak jak w całej kolekcji – didaskalia zostały skategoryzowane według następującej typologii:

1.     Didaskalia metatekstowe (metatext).

-  motto, przedmowy, adnotacje końcowe;

- didaskalia eksponujące szczególne ujawnianie się autora w samym tekście dramatu. 

2.     Didaskalia organizujące ruch sceniczny postaci (movement).

3.     Didaskalia organizujące komunikację werbalną i pozawerbalną (communication);

- informacje na temat ekspresji mowy, określające kierunek repliki;

- śmiech, milczenie, nieartykułowane dźwięki, potakiwanie, kręcenie głową etc.

4.     Didaskalia ujawniające stan wewnętrzny bohaterów, ich odczucia, emocje i przeżycia psychiczne (psyche).

5.     Didaskalia foniczne (audio).

- dźwięki przynależące do świata przedstawionego, słyszane przez bohaterów.

6.     Didaskalia teatralne (media-theatre).

- didaskalia niosące informacje o autorskiej wizji prezentacji dramatu na scenie, dotyczące: scenografii, przestrzeni teatralnej, rekwizytów, kostiumów, znaków teatralności lub np. oświetlenia czy nagłośnienia sceny.

7.     Didaskalia radiowe (media-radio).

- didaskalia ukazujące autorską świadomość medium radiowego, niosące informacje o projektowanej przez autora prezentacji radiowej dramatu (ze szczególnym uwzględnieniem radiowych środków fonicznych).

8.     Didaskalia telewizyjne  (media-television).

- informacje o szczegółach projektowanej przez autora realizacji telewizyjnej, dotyczące ruchu kamery i kadrowania, oświetlenia, montażu itp.

Kategorie didaskaliów oznaczono w tekście dzięki opracowanemu rozszerzeniu znaczników TEI DRAMA, dodatkowo opatrując je specjalnie zaprojektowanymi znakami graficznymi. Ułatwiają one natychmiastową identyfikację kategorii, której anglojęzyczna nazwa („communication”, „movement”, „space” etc.) wyświetla się dopiero po najechaniu kursorem na przypisaną do niej ikonę.

Statystyki didaskaliów

Oprogramowanie daje możliwość wyświetlenia wszystkich didaskaliów z konkretnego dokumentu wraz z ich typami, a także zestawienia statystyk tak dla poszczególnych dokumentów, jak dla wersji. Pozwala na to poniższa ikona na pasku bocznym: 

Po kliknięciu na nią w bocznym panelu wyświetli się ogólna statystyka didaskaliów dla całego dramatu:

Kliknięcie zakładki „Statystyki didaskaliów” (u góry panelu) pozwala zobaczyć na ekranie głównym  tę statystykę z podziałem na akty:

Z kolei kliknięcie ikonki znajdującej się przy tytule każdej z wersji

otworzy dodatkowe okno, w którym znajdują się wszystkie didaskalia z całego tekstu dramatu. 

3. Warstwa bytów/ jednostek indeksowych (entities)

W tekście dramatu oznaczono byty (jednostki indeksowe). Pełnią one m.in. funkcję indeksu. Określano je tagami: <name>, <title> oraz <phr> i różnicowano wartościami atrybutu <type>. W przypadku Dnia gniewu są to jedynie byty osobowe, będące jednocześnie postaciami dramatu.

Tak np. w poniższym krótkim fragmencie z aktu I wersji 1 Blatt, jeden z bohaterów, występuje i jako speaker – czyli osoba mówiąca w dramacie, i jako postać, do której mówi Chór.

Widok backendu:

Widok frontendu:

Oznaczenie tego bytu pojawia się również w didaskaliach i w wypowiedziach samego Blatta:

We wszystkich przypadkach jest ona zakodowana jako byt z identyfikatorem „6681”.

Użytkownik może kliknąć zarówno w nazwę bytu „Blatt” jako postaci mówiącej (speaker), jak i we fragmenty wypowiedzi – jej własnych i innych bohaterów – które się do niej odnoszą („pan”, „Emanuel Blatt”), by przejść do strony danego bytu.

Na niej znajdziemy – identyfikator „6681”, status (fikcyjny) bytu, listę fragmentów (aktów), w których występuje dany byt, a także „szablony użycia”, czyli pojawiające się w tekście peryfrastyczne, metonimiczne i inne sposoby określenia (zwracania się do) danego bytu:

Ikona bytów na pasku bocznym 

pozwala na wyświetlenie w panelu bocznym listy wszystkich bytów (postaci), o których mowa w danej scenie (tak w wypowiedziach postaci, jak i w didaskaliach). Tak np. dla aktu I pietwszej wersji będzie to następujący wykaz bytów:

Cyfra przy danym bycie wskazuje na liczbę wystąpień danego bytu w akcie dramatu.  Uwzględnione są tu wszelkie przypadki wystąpienia/określenia danego bytu (metonimiczne, peryfrastyczne, charakteryzujące, emocjonalne). Kliknięcie w ikonę przy nazwie pozwala aktywować aktywować/dezaktywować wyróżnienie bytów w tekście dramatu, dzięki czemu można czytać tekst zarówno z tymi oznaczeniami, jak i bez nich. Można też włączyć/wyłączyć oznaczenie każdego z bytów osobno.

4. Porównywanie poszczególnych wersji dramatów i ich strukturyzacja

W Dniu gniewu zestawiono dwie publikowane za życia autora wersje tekstu - wyświetlające w sąsiadujących kolumnach, z których każdą można przesuwać w górę i w dół. Takie rozwiązanie pozwala przede wszystkim na czytelną prezentację rozpisania partii Chóru z wersji z 1962 roku na głosy poszczególnych Ojców w wersji z 1971 roku.

Większość różnic między wersjami – fragmenty dodane, usunięte, zmienione i przesunięte (z pominięciem drobnych różnic interpunkcyjnych) – oznaczono specjalnie dobraną kolorystyką, a każda zmiana opisana jest szczegółowo - poprzez wskazanie typu zmiany i precyzyjne odniesienie do powiązanego fragmentu (wypowiedzi, didaskaliów) w drugiej wersji.

Ten zestaw narzędzi, wraz z dodatkowymi oknami genetycznymi, pozwala czytać jedną z wersji, porównywać obie publikowane wersje, a także zapoznać się z alternatywnymi redakcjami wybranych fragmentów, najczęściej zmienianych przez autora.

Ikona „Zmiany” na pasku bocznym:

powoduje rozwinięcie zakładki, umożliwiającej wybór typów zmian, które mają być graficznie wyświetlane na czytanym fragmencie tekstu.

Różnice w tekście oznaczane są w kodzie za pomocą znaczników TEI zastosowanych na konkretnych fragmentach tekstu zgodnie z następującym schematem:

- fragmenty zastąpione: <mod change= <subst><add></add><del></del></subst></mod>

- fragmenty dodane lub obecne tylko we wskazanych wersjach: <mod change=><add></mod>

- fragmenty nieobecne w innych (późniejszych) wersjach: <mod change=</del></mod>
- inne modyfikacje tekstu: <mod change=</mod>

W tekście na froncie strony tym typom zmian odpowiadają oznaczenia kolorystyczne: szary (nieokreślone zmiany), czerwono-zielony (fragmenty zastąpione), zielony (fragmenty dodane lub obecne we wskazanych wersjach), czerwony (nieobecne w innych wersjach).

Tak np. wygląda – na zapleczu kod wypowiedzi Chóru: „Mówią, że Born kieruje akcją”.

Na froncie strony będzie to widok następujący:

Kliknięcie w którekolwiek z oznaczonych kolorami fragmentów otworzy okno,

w którym znajduje się dookreślenie, jakiego typu jest to zmiana, a także link, który otwiera w sąsiadującej kolumnie odpowiedni fragment drugiej wersji tekstu.

Porównanie pokazuje zatem trzy zmiany: osobą mówiącą („speakerem”) w redakcji z 1962 roku jest Chór, w drugiej (tej z 1971 roku) – Ojciec Trzeci; słowa „mówią, że” zostały usunięte; a „akcję” zastąpiła w wersji drugiej „rzeź”.

Analogicznie można nawigować z oznaczonych fragmentów wersji 2 do wersji 1: kliknięcie w słowo „rzezią” lub nazwę postaci mówiącej „Ojciec Trzeci” – odeśle do odpowiedniego fragmentu tekstu z 1962 roku (wersja 1).

Okna genetyczne

Jak wspomniano, niektóre fragmenty mające kilka różnych redakcji, opatrzono dodatkowo oknami genetycznymi, oznaczonymi specjalną ikoną:

Kliknięcie w nią wyświetla „okno genetyczne”, w którym zamieszczono różne warianty danego fragmentu. Fragmenty genetyczne w tej edycji dotyczą głównie kwestii Julii Chomin w jej dialogach z Przeorem oraz niektórych wypowiedzi Blatta, Borna i Chóru.

I tak np. przy wypowiedzi Chóru w akcie I wersji 1 (z 1962 roku):

znajdziemy okno genetyczne, w którym pojawiają się trzy warianty tekstu, ułożone w kolejności powstawania i nazwane na potrzeby edycji przekazem A, B, C i D oraz 1 i 2 i X (pełna lista oznaczeń: zob. nota edytorska nr 1).

W tych dodatkowych redakcjach tekstu dodatkowo zaprezentowano „właściwości artefaktu”, odzwierciedlające zmiany nanoszone na nich przez autora. Są to odpowiednio – skreślenia, nadpisania i dopisania (w powyższym fragmencie oddano dwa pierwsze typy). Oznaczenie właściwości artefaktu można aktywować/dezaktywować w panelu bocznym, w zakładce „Zmiany”.