NOTA EDYTORSKA 1 (Bartłomiej Kuczkowski)

Wykaz wersji opublikowanych w edycji cyfrowej

1. Jerzy Afanasjew, Łóżko. Wersja I – poprawiona, maszynopis, Biblioteka Gdańska PAN, sygn. Ms 6178, t. 1, 95 k.

2. Jerzy Afanasjew, Łóżko. Hotelowa farsa w 3-ch aktach. II wersja, maszynopis, Biblioteka Gdańska PAN, sygn. Ms 6178, t. 2, 89 k.

Osobno, w kolekcji „Dramat Polski. Reaktywacja” na platformie Nowej Panoramy Literatury Polskiej opublikowano opracowanie krytyczne dramatu, zgodnie z wydaniem:

Jerzy Afanasjew, Łóżko. Farsa hotelowa w trzech aktach, [w:] idem, Tralabomba. Dramaty i scenariusze, wstęp P. Stangret, wybór T. Kaczorowski, oprac. B. Kuczkowski, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2020.

http://nplp.pl/dramat-reaktywacja/lozko/

Spis pozostałych przekazów tekstowych Łóżka

1. Biblioteka Gdańska PAN, sygn. Ms 6178, t. 1, „Łóżko. Farsa w 3-ch aktach”

2. Biblioteka Gdańska PAN, sygn. Ms 6178, t. 2, „Łóżko. Farsa w 3-ch aktach”

3. Archiwum Państwowe w Gdańsku, sygn. 10/2132/0/1/331 (teka sztuki Łóżko w reż. Zbigniewa Bogdańskiego [1967] w zespole aktowym „Państwowy Teatr »WYBRZEŻE« w Gdańsku”)

4. Biblioteka ZAiKS w Warszawie, sygn. 2250, „ŁÓŻKO wersja I hotelowa farsa w 3 aktach”

5. Biblioteka ZAiKS w Warszawie, sygn. na maszynopisie 2250 (na tekturowej teczce zawierającej maszynopis i w katalogu bibliotecznym sygn. 2249), „ŁÓŻKO wersja II hotelowa farsa w 3 aktach”

6. Jerzy Afanasjew, Łóżko. Farsa hotelowa w trzech aktach, [w:] idem, Tralabomba. Dramaty i scenariusze, wstęp P. Stangret, wybór T. Kaczorowski, oprac. B. Kuczkowski, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2020, s. 63–155.

Wybór podstaw tekstowych

Za podstawy tekstowe przyjęto maszynopisy przechowywane w archiwum autora w Bibliotece Gdańskiej PAN. Nadto egzemplarze Łóżka w obu wersjach znajdują się w bibliotece ZAiKS w Warszawie. Należy jednak zaznaczyć, że stanowią one przekaz skażony – w maszynopisie brakuje niekiedy kilku wierszy tekstu, dostrzegamy w nim też skreślenia o nieustalonej proweniencji. Być może Łóżko zostało zarchiwizowane przez ZAiKS w związku ze spektaklem w Teatrze Wybrzeże w reżyserii Zbigniewa Bogdańskiego (premiera 28 lipca 1967 roku na Scenie Kameralnej w Sopocie). W archiwum gdańskiego teatru zachował się oparty na drugiej redakcji Łóżka egzemplarz Jerzego Golińskiego, kierownika artystycznego Wybrzeża. Ze względu na charakter naszej edycji cyfrowej, w której skupiliśmy się na maszynopisie jako artefakcie i na procesie twórczym Jerzego Afanasjewa, zrezygnowano z przekazów zawierających zmiany inne niż autorskie, pochodzące od reżysera lub edytora.

Utwór nie był nigdy publikowany za życia autora. W serii „Dramat Polski. Reaktywacja” farsa ukazała się w 2020 w tomie Tralabomba. Dramaty i scenariusze. Za podstawę wydania przyjęto wówczas drugą autorską wersję Łóżka (maszynopis w Bibliotece Gdańskiej PAN), opracowano ją zgodnie z zasadami serii i wprowadzono niezbędne emendacje (zob. Nota edytorska w kolekcji cyfrowej „Dramat Polski. Reaktywacja” na platformie Nowej Panoramy Literatury Polskiej).

Koncepcja edytorska

Obie wersje dramatu Łóżko (ok. 1966) Jerzego Afanasjewa – różniące się w znacznym stopniu – to inedita. Niewątpliwym walorem prezentowanej edycji cyfrowej jest udostępnienie Czytelnikom pierwszej wersji utworu, ponad pół wieku od jego powstania. Wersję I autor zdecydował się pozostawić w maszynopisie, najprawdopodobniej rezygnując z dalszych działań artystycznych dotyczących dramatu, zaś II wersja stała się podstawą innych dzieł – najpierw wspomnianego spektaklu teatralnego, a następnie powieści Świat do góry nogami (wyd. 1974), której warstwa dialogowa została zaczerpnięta z dramatów Łóżko oraz Halny, hej!.

Obie wersje zostały opublikowane w sąsiadujących ze sobą kolumnach tekstowych. Każdą z nich można czytać osobno oraz w zestawieniu.

Dzięki cyfrowej edycji Łóżka, zestawiającej obie wersje utworu, możemy prześledzić, jak rozwijała się koncepcja artystyczna Jerzego Afanasjewa. O ile tekst aktu I w obu wariantach zasadniczo się nie różni, o tyle lektura aktu II pozwala już dostrzec wyraźną odmienność. We wcześniejszej redakcji utworu akcja toczy się w nieco sennym hoteliku, a głównymi postaciami są wcale zwyczajni – choć przy tym oczywiście komiczni – trzej Kolejarze oraz recepcjonistka Madame Kristina. Druga wersja wprowadza już nie tylko groteskowy, ale też infernalny nastrój, a liczne aluzje do śmierci zapowiadają zbliżający się mord na bohaterce. Przenosimy się więc do hotelu Piekiełko, telefonistka staje się diablicą zażywającą kąpieli w „kadzi piekielnej” (w wersji 1 to po prostu „wanna”), wreszcie na scenę wkracza jej narzeczony, sam Lucyfer (a nie Mesje Rolas).

Treść aktu III w obu wersjach Łóżka jest już zupełnie różna. Nasza edycja cyfrowa pozwala Czytelnikom na zapoznanie się z obiema autorskimi wersjami dramatu w całości i w takim brzmieniu, w jakim autor pozostawił je w swoich teczkach, przechowywanych obecnie w Bibliotece Gdańskiej PAN. Ponadto umożliwia prześledzenie najistotniejszych różnic tekstowych między wersjami.

Kolejny cel, jaki przyświeca cyfrowej edycji Łóżka, to możliwie wierne przedstawienie właściwości artefaktu, jakim jest maszynopis z odręcznymi poprawkami Jerzego Afanasjewa. Zapiski znajdujemy na obu maszynopisach, przy czym szczególnie interesujące są te w Wersji I. Dotyczą one nie tylko korekty tekstu (błędy literowe, interpunkcyjne, ortograficzne), ale przede wszystkim ukazują nam autora w twórczym działaniu – dopisującego całe kwestie, usuwającego i dodającego didaskalia, zmieniającego wypowiedzi postaci.

Aby przejrzyście pokazać ten proces, w warstwie tekstu głównego zostały wpisane wyrazy, zdania i całe fragmenty – zarówno te widniejące w podstawie wydania jako tekst maszynowy, jak i brzmienia powstałe w wyniku naniesienia przez autora odręcznych poprawek – oznaczone jako skreślenia, nadpisania, dopisania i wyróżnienia. Oznaczenia te staną się widoczne na opracowanym cyfrowo tekście po zaznaczeniu opcji „Wszystkie właściwości artefaktu” w zakładce „Zmiany”. Zalecamy lekturę obu wersji w takiej konfiguracji narzędzi, ponieważ będzie można wówczas uzyskać zamierzone w tej edycji efekt wizualny oraz brzmienie tekstu.

Afanasjew nanosił na maszynopis różnymi kolorami odręczne poprawki, które jednak niekoniecznie odpowiadają fazom procesu twórczego. W niniejszej edycji w przypisach podano kolory atramentu przy zmianach leksykalnych. Aby ułatwić badaczom ustalenie kolejności poprawek, a Czytelnikom unaocznić sposób pracy autora nad tekstem – do edycji dołączono skany wybranych fragmentów maszynopisów.

Obie wersje dramatu zostały opatrzone takimi samymi warstwami komentarza, jak pozostałe utwory w kolekcji cyfrowej. Sklasyfikowano także didaskalia.

Szczegółowy opis opracowania cyfrowego poszczególnych warstw i struktur załączono w osobnej nocie.

CYFROWA NOTA EDYTORSKA

Nota ogólna Cyfrowej edycji dramatu powojennego i współczesnego:

https://docs.google.com/document/d/1UdbvRthMkm-wlCHY0iUAweWw3_5IEW5JuPvNOmRoPrw/edit?tab=t.0

Sposób cytowania:

- J. Afanasjew, Łóżko, oprac.B. Kuczkowski, A. Mędrzecka-Stefańska, w: Cyfrowa edycja polskiego dramatu powojennego i współczesnego, red. A. Kramkowska-Dąbrowska, J. Kopciński, B. Szleszyński, K. Niciński, K. Mojsak.

Metadane:

Na pasku bocznym znajduje się ikona

której kliknięcie wyświetla – w panelu bocznym – metadane o utworze: autorstwo, gatunek, ilość fragmentów.

Ikona

otwiera – na głównym ekranie – tekst dwu not edytorskich do każdego z utworów.

Struktura edycji:

Platforma TEI.NPLP.PL (TEI PANORAMA) zawiera dwa zasadnicze komponenty:

1. Edytor do oznaczania tekstów w standardzie TEI (backend, strefa dla twórców edycji)

2. Oprogramowanie do wizualizacji edycji (frontend, strefa dla użytkownika)

To samo oprogramowanie (zarówno frontendowe, jak i backendowe) obsługuje wszystkie korpusy edytorskie. Sposób wykorzystania oprogramowania zależy od systemowych decyzji podjętych przy tej konkretnej edycji i jest wdrażane poprzez ręczne oznaczanie korpusu przez edytorów cyfrowych. Wszystkie korpusy na platformie korzystają z tego samego zbioru znaczników TEI, jednak sposób ich zastosowania zależy od specyfiki danej edycji i decyzji podjętych przez edytorów.

Edycja cyfrowa „Łóżka” składa się z dwóch wersji tekstu. Składają się one z następujących elementów:

- wypowiedzi postaci,

- didaskaliów,

- warstwy bytów/ jednostek indeksowych (ang. entities),

- oznaczenia różnic pomiędzy dwiema wersjami dramatu.

Tekst dramatu podzielony jest na poszczególne fragmenty – akty. Ikonka „struktury” – u góry na pasku bocznym

pozwala wyświetlić na pasku bocznym listę wszystkich scen dramatu:

Kliknięcie na tytuł/numer sceny pozwala wyświetlić jej tekst na ekranie głównym.

Tę samą funkcję (nawigacji pomiędzy scenami) pełni również zakładka u góry ekranu – pod tytułem dramatu:

1. Wypowiedzi postaci

Do oznaczania wypowiedzi postaci użyto znacznika “speaker” wraz z unikalnym identyfikatorem przypisanym danej postaci.

Przykładowo, postaci dramatu – Mesje Rolas - przypisany jest identyfikator „6663”:

Mechanizm frontu strony wyświetla nazwę postaci i jej wypowiedź w formie odpowiedniej dla typografii dramatu:

Oznaczenie każdej z wypowiedzi danej postaci tym samym identyfikatorem umożliwia zestawienie wszystkich tych wypowiedzi oraz wyświetlanie różnorodnych statystyk i zestawień dotyczących dystrybucji wypowiedzi. Po najechaniu kursorem na ikonkę „Wypowiedzi”:

– wyświetlić można na panelu bocznym statystykę wypowiedzi postaci oraz statystykę wzmianek o tych postaciach w całym dramacie:

Kliknięcie belki

pozwala zobaczyć statystykę szczegółową wypowiedzi dla poszczególnych scen dramatu:

Natomiast kliknięcie słowa „wypowiedzi” przy poszczególnych postaciach (obok podana jest ich liczba w całym tekście)

pozwala zobaczyć zestawienie wszystkich kolejnych wypowiedzi danej postaci w kolejnych scenach:

2.Didaskalia

Drugim elementem struktury oznaczonym w TEI są didaskalia – oznaczone, zgodnie ze schematem wskazanym w TEI Guidelines, znacznikiem “stage”.

Widok backendu (początek Aktu II):

Widok frontendu (początek Aktu II):

W tekście dramatu didaskalia wyróżnione są – zgodnie z konwencją – kursywą. Didaskalia mogą występować zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz wypowiedzi postaci.

Tak jak w całej kolekcji – didaskalia zostały skategoryzowane według następującej typologii:

1.     Didaskalia metatekstowe (metatext)

-  motto, przedmowy, adnotacje końcowe

- didaskalia eksponujące szczególne ujawnianie się autora w samym tekście dramatu 

2.     Didaskalia organizujące ruch sceniczny postaci (movement)

3.     Didaskalia organizujące komunikację werbalną i pozawerbalną (communication)

- informacje na temat ekspresji mowy, określające kierunek repliki

- śmiech, milczenie, nieartykułowane dźwięki, potakiwanie, kręcenie głową etc.

4.     Didaskalia ujawniające stan wewnętrzny bohaterów, ich odczucia, emocje i przeżycia psychiczne (psyche)

5.     Didaskalia foniczne (audio)

- dźwięki przynależące do świata przedstawionego, słyszane przez bohaterów.

6.     Didaskalia teatralne (media-theatre)

- didaskalia niosące informacje o autorskiej wizji prezentacji dramatu na scenie, dotyczące: scenografii, przestrzeni teatralnej, rekwizytów, kostiumów, znaków teatralności lub np. oświetlenia czy nagłośnienia sceny

7.     Didaskalia radiowe (media-radio)

- didaskalia ukazujące autorską świadomość medium radiowego, niosące informacje o projektowanej przez autora prezentacji radiowej dramatu (ze szczególnym uwzględnieniem radiowych środków fonicznych)

8.     Didaskalia telewizyjne  (media-television)

- didaskalia informujące o szczegółach projektowanej przez autora realizacji telewizyjnej, dotyczące ruchu kamery i kadrowania, oświetlenia, montażu itp.

Kategorie didaskaliów oznaczono w tekście (dzięki opracowaniu rozszerzenia znaczników TEI DRAMA), dodatkowo opatrując je specjalnie zaprojektowanymi znakami graficznymi, ułatwiającymi natychmiastową identyfikację kategorii didaskaliów. Z kolei w bocznym panelu, w osobnej zakładce udostępniono statystyki rodzajów didaskaliów.

W Łóżku didaskalia często są trudne do jednoznacznej klasyfikacji, ze względu na ich bardzo literacki charakter. Użyto znaczników możliwie najlepiej odpowiadających konkretnemu przypadkowi, a w przypadkach niemożliwych do zinterpretowania - znacznika “stage” bez atrybutu.

Każdemu z powyższych typów didaskaliów odpowiada specjalna, zaprojektowana na potrzeby projektu ikona na froncie strony. Po najechaniu kursorem na ikonę wyświetla się nazwa danego typu („metatext”, „movement”, „space” etc.). Jeden blok czy nawet pojedyncze zdanie z didaskaliów może być rozbite na kilka różnych typów.

Statystyki didaskaliów

Oprogramowanie daje możliwość wyświetlenia wszystkich didaskaliów z konkretnego dokumentu wraz z ich typami, a także zestawienia statystyk w poszczególnych dokumentach i wersjach.

Można je wyświetlić przy pomocy poniższej ikony na pasku bocznym:

W bocznym panelu wyświetla się wówczas ogólna statystyka didaskaliów dla całego dramatu:

Zakładka „Statystyki didaskaliów” (u góry panelu) pozwala zobaczyć – na ekranie głównym – statystykę poszczególnych typów didaskaliów dla poszczególnych aktów:

Z kolei kliknięcie w ikonę

przy „Wersji I” i „Wersji II” otwiera dodatkowe okna, w których znajdują się wszystkie didaskalia z całego tekstu dramatu w pełnym brzmieniu.

3. Warstwa bytów/ jednostek indeksowych (ang. entities)

W tekście dramatu oznaczono byty (jednostki indeksowe). W Łóżku są to głównie byty osobowe, będące jednocześnie postaciami dramatu. Ze względu na istotną rolę pokoju (234 lub 123, zależnie od wersji) został on oznaczony jako miejsce. Oznaczono też pojawiającą się w wersji I książkę Chata wuja Toma (w kategorii utwór).

Dane określane jako “byty”, pełniące m.in. funkcję indeksu, określano tagami <name> , <title> oraz <phr> i różnicowano wartościami atrybutu <type>.

Tak np. „Drab I” występuje i jako speaker – czyli postać mówiąca w dramacie, i jako postać, o której/do której się mówi („Fronczak” w wypowiedzi Mesje Rolasa). W obu przypadkach jest ona zakodowana jako byt z identyfikatorem 6667.

Widok backendu:

Widok frontendu:

Na froncie strony użytkownik może kliknąć zarówno w nazwę postaci (DRAB I), jak i we fragment wypowiedzi Mesje Rolasa, oznaczony jako byt osobowy (Fronczak) – aby przejść do strony danego bytu (Tu: https://tei.nplp.pl/entities/6667). Na stronie każdego z oznaczonych bytów znajdziemy listę fragmentów, w których występuje dany byt, a także a także „szablony użycia” – czyli peryfrastyczne, metonimiczne i inne sposoby opisu danego bytu.

Ikona bytów na pasku bocznym

pozwala na wyświetlenie w panelu bocznym wszystkich wystąpień danej jednostki (bytu) w konkretnym akcie. Tak np. w akcie II wersji I będzie to widok następujący:

Kliknięcie w belkę ”Osoba”/„Miejsce”/„Utwór” pozwala aktywować/dezaktywować wyróżnienie bytów w tekście dramatu.

Liczba przy danym bycie wskazuje ilość wystąpień danego bytu w danej scenie dramatu. Uwzględnione są tu wszelkie formy wystąpienia/określenia danego bytu (metonimiczne, peryfrastyczne, charakteryzujące, emocjonalne). Tak np. w wypowiedzi Mesje Rolasa słowo „kochasiu” odnosi się do Draba III – i jest wliczone do statystyki wypowiedzi o tej postaci.

Porównywanie poszczególnych wersji dramatów i ich strukturyzacja

W przypadku Łóżka zestawiono dwie wersje tekstu z podziałem na akty. Są one wyświetlane w sąsiadujących kolumnach, z których każdą można przesuwać w górę i w dół.

Oznaczono różnice pomiędzy wersjami, trzymając się zasady, iż różniące się fragmenty oznaczone zostały jako “obecne tylko w tej wersji”.

Gdzie było to możliwe, wykorzystano indywidualne adresy poszczególnych wypowiedzi i didaskaliów, by powiązać między sobą zmodyfikowane fragmenty.

W pierwszym akcie różnice to przede wszystkim uwzględnione w maszynopisie odręczne poprawki autora z pierwszej wersji.

Tak np. w poniższym fragmencie z aktu I, oznaczono słowa „wprost” i „To łóżko”.

Kliknięcie w zaznaczony fragment otworzy okno z opisem zmiany i linkiem:

Link odsyła do odpowiedniego fragmentu w wersji II, który pojawi się na drugim ekranie, podświetlony na żółto:

W drugim akcie różnic jest więcej i zostały one oznaczone w sposób, który pozwala na prześledzenie zmiany koncepcji artystycznej Afanasjewa. Fragmenty obecne tylko w jednej z wersji zaznaczono na zielono - czasami dotyczy to całych kwestii, a nawet bloku kilku kwestii.

Po kliknięciu przez użytkownika w zaznaczony fragment, w specjalnym oknie pojawia się opis zmiany:

a kliknięcie w link sprawi, że w sąsiedniej kolumnie wyświetli się powiązany fragment w wersji II, wraz z podświetleniem (na żółto) konkretnej wypowiedzi/didaskalium, do którego odnosi się zmiana (o ile takie powiązanie było możliwe), w tym przypadku do fragmentu:

Akt trzeci jest całkowicie różny w obu wersjach dramatu. Dla wygody lektury zrezygnowano z oznaczenia za pomocą znacznika “mod” z atrybutem “add”, różnicę między wersjami oznaczono za pomocą przypisu dodanego przy oznaczeniu aktu III.

Widok różnic pomiędzy wersjami można aktywować/dezaktywować w tekście dramatu przy użyciu funkcji „Zmiany” znajdującej się na pasku bocznym.

Na panelu bocznym wyświetla się wówczas możliwość aktywacji/dezaktywacji widoku zmian w tekście.

Właściwości artefaktu - odręczne poprawki naniesione przez autora

Odręczne poprawki autora na maszynopisie (przede wszystkim wersji I) oznaczone zostały za pomocą następujących znaczników:

Słowa i fragmenty skreślone: znacznik “mod” z atrybutem rendtiton - cross

Słowa i fragmenty dopisane ręcznie jako zastąpienie fragmentów skreślonych: znacznik “mod” z atrybutem rendition - overwriting

Słowa i fragmenty dopisane ręcznie, niestanowiące zastąpienia przekreślonego fragmentu: znacznik “mod” z atrybutem rendition - adding.

Tak wygląda to na przykładzie początkowych didaskaliów, otwierających akt I wersji I.

Widok backendu:

Widok frontendu:

Dodatkowo tam, gdzie było to istotne, dodano przypis z informacją o sposobie naniesienia zmiany, np.:

i/lub z fragmentem skanu, ukazującym wygląd danego miejsca maszynopisu: