NOTA EDYTORSKA

Agnieszka Kramkowska-Dąbrowska

Źródło tekstu/ Podstawa wydania edycji cyfrowej:

Henryk Bardijewski, Misja, [maszynopis], egzemplarz cenzorski z Państwowego Teatru Nowego, obecnie w zbiorach Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie.

Osobno, w kolekcji „Dramat Polski. Reaktywacja” na platformie Nowej Panoramy Literatury Polskiej opublikowano opracowanie krytyczne dramatu, zgodnie z wydaniem: H. Bardijewski, Mirakle. Dramaty, wybór i wstęp J. Cymerman, opracowanie edytorskie tekstów: A. Kramkowska-Dąbrowska, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2023.

http://nplp.pl/dramat-reaktywacja/misja/

Licencje:

Copyright for the text by Sława Bardijewska, Liliana Bardijewska

Zasady cytowania:

H. Bardijewski, Misja, oprac. A. Kramkowska-Dąbrowska, K. Mojsak, w: Cyfrowa edycja polskiego dramatu powojennego i współczesnego, red. A. Kramkowska-Dąbrowska, J. Kopciński, B. Szleszyński, K. Niciński, K. Mojsak.

Koncepcja edycji

Utwory Henryka Bardijewskiego bardzo często trafiały pod lupy cenzorów. Jeden z jego dramatów, Widzowie, został w całości zatrzymany przed publikacją w czasopiśmie „Dialog”. W przypadku publikowanej w kolekcji komedii Misja działania cenzury związane były z jej realizacją sceniczną w Teatrze Nowym w 1975 r. (reż. M. Dmochowski). Świadczy o tym odnaleziony w Instytucie Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie egzemplarz cenzorski. Przekaz ten został wybrany jako podstawa edycji cyfrowej.

Tekst zapisany w tym przekazie nie różni się zasadniczo od jedynej publikacji utworu w 1981 r. (nakładem PIW w zbiorze Dramaty). Zawiera natomiast dwie wersje zakończenia, z których tylko pierwsza jest zgodna z późniejszym pierwodrukiem. Co istotne, w pierwodruku opublikowano fragmenty, które zostały skreślone przez cenzora na potrzeby realizacji scenicznej.

W okresie działania cenzury powojennej tekst przeznaczony na scenę był bowiem cenzurowany niezależnie od ingerencji związanych z publikacją utworów. Często – jak w przypadku Misji – były to ingerencje o wiele precyzyjniejsze i częstsze. Na maszynopisie Misji widnieją skreślenia cenzora – nie obejmujące całych fragmentów, ale bardzo krótkie sformułowania, np. w zdaniu Czytaj książki, nie transparenty skreślono nie transparenty. Z kolei we fragmencie:

ON 1

[…] Opanują więzienie, straż wyrżną, was wyrżną, i co wtedy? Wojsko na pomoc wezwiecie?

PONTUS

Wojsko? O ile zdążę. Nie pomyślałem to tym.

cenzor usunął wszelkie sformułowania związane z wojskiem i jego wzywaniem przeciw protestującym.

Edycja cyfrowa ma za zadanie pokazanie tych ingerencji w sposób czytelny, ale jednocześnie tak, aby nie zniekształcić tekstu autorskiego. Ingerencje oddano za pomocą funkcji „Usunięcie” z fakultatywnym rozwinięciem informacji (ręką: censor, powód: censorship).

Tym bardzo czytelnym ingerencjom towarzyszą jednak inne, o wiele trudniejsze do rozwikłania. Analiza maszynopisu (złożonego z kart różnych maszynopisów) i odręczne notatki pracowników teatru wskazują również, że z powodu ingerencji przez cenzurę nie była grana cała scena pokazująca hippisów, natomiast inne sceny mogły nie pojawiać się w niektórych inscenizacjach. Edycja cyfrowa, dzięki większym możliwościom komentowania fragmentów tekstów, pokazywania warstw tekstu i jego zmienności, ma szansę lepiej przybliżyć sposób działania urzędników cenzurujących przedstawienia – a także ukazać „niestabilność” tekstu podawanego ze sceny, w zależności od towarzyszących przedstawieniu okoliczności.

Podstawą wydania w edycji cyfrowej jest przekaz niepublikowany, o szczególnej roli – jest to egzemplarz teatralny, na którym widnieją nie tylko skreślenia cenzorskie. Na maszynopisie znajdują się odręczne poprawki, które nie wynikają z cenzury, nie są także poczynione ręką autora. Rodzaj tych zmian – przede wszystkim zmiany leksykalne i kompozycyjne (przeniesienie jednego fragmentu) – wskazuje, że są one efektem pracy reżysera (choć niekoniecznie zostały przez niego osobiście naniesione na maszynopis). Z opracowania na potrzeby konkretnego spektaklu wynika także inna wersja zakończenia, na której widnieje dodatkowo najwięcej poprawek odręcznych. Wersja ta składa się na maszynopis cenzorski razem z poprzednią, krótszą wersją zakończenia (włożoną do maszynopisu w dwóch egzemplarzach). Krótsze zakończenie jest wersją prawdopodobnie wcześniejszą, lecz na pewno autorską – ponieważ w tym właśnie brzmieniu weszło ono do pierwszego i jedynego za życia autora wydania Misji w 1981 r. Z kolei prawdopodobnie to wersją dłuższą posłużono się w spektaklu, o czym może świadczyć egzemplarz suflera zachowany w Instytucie Teatralnym. W świetle odnalezionych dokumentów nie sposób jednak ustalić, czy wersja ta jest przynajmniej częściowo autorska (w brzmieniu wynikającego z zapisu maszynowego – odręczne poprawki nie pochodzą od autora), czy w całości pochodzi od reżysera. Z uwagi jednak na fakt, że to właśnie na dłuższej wersji zakończenia znajdują się parafki cenzora (dopuszczające do wygłoszenia na scenie), zdecydowano się zamieścić ją w głównej kolumnie tekstowej. Nie pominięto jednak wersji wcześniejszej – umieszczono ją w „oknie genetycznym”, do którego odnośnik znajduje się w tekście głównym, w miejscu, od którego zaczyna się inna redakcja tekstu.

Opracowanie redakcyjne tekstu / Zasady pisowni i transkrypcji:

Z uwagi na szczególny charakter edycji cyfrowej Misji, prezentującej egzemplarz cenzorski dramatu, ma ona charakter dokumentacyjny. Oznacza to, że nie wprowadzano do tekstu żadnych poprawek, aby nie zniekształcić brzmienia przekazu. W przypadku drobnych błędów zapisu posłużono się przypisami edytorskimi, w których podano poprawny zapis. Maszynopis Misji jest przekazem bardzo starannym, więc uwagi te nie są liczne.

Poprawki odręczne znajdujące się na maszynopisie zostały wpisane do tekstu głównego i odpowiednio oznaczone jako skreślenia, nadpisania (czyli podające inną redakcję tekstu niż miejsca skreślone) i dopisania.

Oznaczenia te staną się widoczne po zaznaczeniu opcji „Wszystkie właściwości artefaktu” w zakładce „Zmiany”, dlatego zalecamy lekturę Misji w takiej konfiguracji narzędzi. Dodatkowo, w przypisach, informowano o tym, że wskazane poprawki nie należą ani do cenzora, ani do autora. Z kolei skreślenia cenzorskie zaznaczono na czerwono, z dodatkową informacją, że pochodzą one od cenzora. Oznaczenie to będzie widoczne po zaznaczeniu opcji „Wszystkie zmiany” w tej samej zakładce „Zmiany.

Struktura edycji

Tekst dramatu umieszczono w jednej kolumnie tekstu, opatrując je warstwami komentarza (w tym klasyfikacją didaskaliów) wspólnymi dla wszystkich dramatów umieszczonych w kolekcji. Opis opracowania cyfrowego poszczególnych warstw i struktur zamieszczono w osobnej nocie.

Agnieszka Kramkowska-Dąbrowska

CYFROWA NOTA EDYTORSKA

Nota ogólna Cyfrowej edycji dramatu powojennego i współczesnego:

https://docs.google.com/document/d/1UdbvRthMkm-wlCHY0iUAweWw3_5IEW5JuPvNOmRoPrw/edit?tab=t.0

Sposób cytowania:

- H. Bardijewski, Misja, oprac. A. Kramkowska-Dąbrowska, K. Mojsak, w: Cyfrowa edycja polskiego dramatu powojennego i współczesnego, red. A. Kramkowska-Dąbrowska, J. Kopciński, B. Szleszyński, K. Niciński, K. Mojsak.

Metadane:

Na pasku bocznym znajduje się ikona

której kliknięcie wyświetla – w panelu bocznym – metadane o utworze: autorstwo, gatunek, ilość fragmentów.

Ikona

otwiera – na głównym ekranie – tekst dwu not edytorskich do każdego z utworów.

Struktura edycji

Platforma TEI.NPLP.PL (TEI PANORAMA) zawiera dwa zasadnicze komponenty:

Edytor do oznaczania tekstów w standardzie TEI (backend, strefa dla twórców edycji)
Oprogramowanie do wizualizacji edycji (frontend, strefa dla użytkownika)

To samo oprogramowanie (zarówno frontendowe, jak i backendowe) obsługuje wszystkie korpusy edytorskie. Sposób wykorzystania oprogramowania zależy od systemowych decyzji podjętych przy tej konkretnej edycji i jest wdrażane poprzez ręczne oznaczanie korpusu przez edytorów cyfrowych. Wszystkie korpusy na platformie korzystają z tego samego zbioru znaczników TEI, jednak sposób ich zastosowania zależy od specyfiki danej edycji i decyzji podjętych przez edytorów.

Cyfrowa edycja „Misji” składa się z następujących elementów:

- wypowiedzi postaci,

- didaskaliów,

- oznaczeń bytów,

- zmian naniesionych na tekście dramatu, tj. ingerencji cenzorskich (oznaczonych przy pomocy funkcji „zmiany” i opatrzonych dodatkowo przypisem); odręcznych poprawek, które oznaczone zostały jako skreślenia, dopisania lub nadpisania, a także „okna genetycznego”, do którego odnośnik znajduje się w tekście głównym, w miejscu, od którego zaczyna się inna redakcja tekstu.

Tekst dramatu wyświetla się w jednej kolumnie tekstu. Jest on podzielony na poszczególne fragmenty – sceny.

Ikonka „struktury” na pasku bocznym

pozwala wyświetlić listę scen w panelu bocznym:

Kliknięcie na tytuł sceny pozwala wyświetlić jej tekst na ekranie głównym. Tę funkcję (nawigacji pomiędzy scenami) pełni również zakładka u góry ekranu – pod tytułem dramatu.

1. Wypowiedzi postaci

Do oznaczania wypowiedzi postaci użyto znacznika “speaker” wraz z unikalnym identyfikatorem przypisanym danej postaci. Tak np. postaci o imieniu Pontus przypisano identyfikator „6695”:

Mechanizm frontu strony wyświetla nazwę postaci i jej wypowiedzi w formie odpowiedniej dla typografii dramatu:

Oznaczenie każdej z wypowiedzi danej postaci tym samym identyfikatorem umożliwiono zestawienie wszystkich jej wypowiedzi oraz wyświetlanie różnorodnych statystyk i zestawień dotyczących dystrybucji wypowiedzi.

Po najechaniu kursorem na ikonkę wypowiedzi na pasku bocznym

– wyświetlić można w bocznym panelu statystykę wypowiedzi wszystkich postaci oraz statystykę wzmianek o każdej z nich w całym dramacie.

Kliknięcie belki

pozwala zobaczyć na ekranie głównym statystykę szczegółową tych wzmianek/wypowiedzi (ile dana postać mówi w każdym z aktów, a ile o mówi się o niej) dla poszczególnych scen dramatu:

Natomiast kliknięcie słowa „wypowiedzi” przy poszczególnych postaciach (obok podana jest ich liczba w całym tekście)

pozwala zobaczyć zestawienie wszystkich kolejnych wypowiedzi danej postaci w kolejnych scenach:

2. Didaskalia

Drugim elementem struktury oznaczonym w TEI są didaskalia – oznaczone, zgodnie ze schematem wskazanym w TEI Guidelines, znacznikiem “stage”.

Widok backendu (początek sceny II):

Na froncie strony – w widoku dla użytkownika - didaskalia wyróżnione są, zgodnie z konwencją, kursywą:

Tak jak w całej kolekcji – didaskalia zostały skategoryzowane według następującej typologii:

1. Didaskalia metatekstowe (metatext)

- motto, przedmowy, adnotacje końcowe

- didaskalia eksponujące szczególne ujawnianie się autora w samym tekście dramatu

2. Didaskalia organizujące ruch sceniczny postaci (movement)

3. Didaskalia organizujące komunikację werbalną i pozawerbalną (communication)

- informacje na temat ekspresji mowy, określające kierunek repliki

- śmiech, milczenie, nieartykułowane dźwięki, potakiwanie, kręcenie głową etc.

4. Didaskalia ujawniające stan wewnętrzny bohaterów, ich odczucia, emocje i przeżycia psychiczne (psyche)

5. Didaskalia foniczne (audio)

- dźwięki przynależące do świata przedstawionego, słyszane przez bohaterów.

6. Didaskalia teatralne (media-theatre)

- didaskalia niosące informacje o autorskiej wizji prezentacji dramatu na scenie, dotyczące: scenografii, przestrzeni teatralnej, rekwizytów, kostiumów, znaków teatralności lub np. oświetlenia czy nagłośnienia sceny

7. Didaskalia radiowe (media-radio)

- didaskalia ukazujące autorską świadomość medium radiowego, niosące informacje o projektowanej przez autora prezentacji radiowej dramatu (ze szczególnym uwzględnieniem radiowych środków fonicznych)

8. Didaskalia telewizyjne (media-television)

- didaskalia informujące o szczegółach projektowanej przez autora realizacji telewizyjnej, dotyczące ruchu kamery i kadrowania, oświetlenia, montażu itp.

Kategorie didaskaliów oznaczono w tekście (dzięki opracowaniu rozszerzenia znaczników TEI DRAMA), dodatkowo opatrując je specjalnie zaprojektowanymi znakami graficznymi, ułatwiającymi natychmiastową identyfikację kategorii didaskaliów. Po najechaniu kursorem na dany fragment, wyświetla się nazwa danego typu didaskaliów („metatext”, „movement”, „space” etc.).

Didaskalia mogą występować zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz wypowiedzi postaci.

Jeden blok czy nawet pojedyncze zdanie z didaskaliów może być oznaczone/ rozbite na kilka typów. Tak np. poniższe didaskalium ze sceny 6 („Hipisi”) oznaczone zostało kolejno trzema różnymi ikonami, oznaczającymi odpowiednio: „movement” (ruch), „appearance” (wygląd) i „space” (przestrzeń) (w tym ostatnim przypadku jest to rekwizyt, który zaliczony został w całej kolekcji do typu „przestrzeń”).

Statystyki didaskaliów

Oprogramowanie daje możliwość wyświetlenia wszystkich didaskaliów z konkretnego dokumentu wraz z typami, a także zestawienia statystyk w poszczególnych dokumentach i wersjach.

Można je wyświetlić przy pomocy poniższej ikony na pasku bocznym:

W bocznym panelu wyświetla się wówczas ogólna statystyka didaskaliów dla całego dramatu:

Kliknięcie zakładki „Statystyki didaskaliów” (u góry panelu) pozwala zobaczyć – na ekranie głównym – statystykę poszczególnych typów didaskaliów dla poszczególnych scen.

Z kolei znajdująca się poniżej zakładka

uruchamia dodatkowe okno, w którym znajdują się wszystkie didaskalia z całego tekstu dramatu w pełnym brzmieniu:

3. Warstwa bytów/ jednostek indeksowych (ang. entities)

W tekście dramatu oznaczono byty (jednostki indeksowe). W Misji – poza trzema bytami z kategorii miejsce (Europa, Odra, Wisła) – są to wyłącznie byty osobowe, będące jednocześnie postaciami dramatu. Dane określane jako “byty”, pełniące m.in. funkcję indeksu, określano tagami <name> , <title> oraz <phr> i różnicowano wartościami atrybutu <type>.

Tak np. postać „Sabina”, zakodowana jako byt z identyfikatorem 6693, występuje i jako speaker – czyli postać mówiąca w dramacie, i jako postać, o której/do której się mówi, w różnych formach („Inuś”, „Sabiknko”), i jako postać wzmiankowana w didaskaliach.

Na froncie strony użytkownik może kliknąć zarówno w nazwę postaci mówiącej (SABINA), jak i we fragment wypowiedzi Leona lub didaskaliów, oznaczony jako byt osobowy „Sabina” – aby przejść do strony danego bytu, gdzie znajdziemy listę wszystkich fragmentów, w których występuje dany byt oraz „Szablony użycia”, czyli sposoby (peryfrastyczne, metonimiczne i inne), w jakie mówi się o/do danej postaci.

Ikona bytów na pasku bocznym

pozwala na wyświetlenie w panelu bocznym wszystkich wystąpień danej jednostki (bytu) w danej scenie. Tak np. w scenie 1 będzie to następujący widok:

Kliknięcie w belkę ”Osoba”

pozwala zwinąć/rozwinąć listę bytów osobowych, a także aktywować/dezaktywować wyróżnienie bytów w tekście dramatu.

Liczba przy danym bycie wskazuje ilość wystąpień danego bytu w danym akcie dramatu. Uwzględnione są tu wszelkie formy wystąpienia/określenia danego bytu (metonimiczne, peryfrastyczne, charakteryzujące, emocjonalne). Tak np. w scenie 1. Dworzec Kolejowy, byt osobowy „Sabina” występuje zarówno jako „Sabina”, jak i „Sabinka” oraz „Inuś”). Do tej statystyki wystąpień bytu wlicza się jej pojawienie się w wypowiedziach postaci i w didaskaliach, ale nie jej wystąpienia jako postaci mówiącej „Speaker”).

4. Zmiany w tekście / ingerencje cenzorskie

O ile w większości dramatów w kolekcji zaprezentowano różne wersje tekstu w dwóch lub trzech sąsiadujących kolumnach, w przypadku „Misji” mamy do czynienia z jedną wersją tekstu, pokazaną na jednym ekranie. Wszelkie skreślenia cenzorskie (w scenach 5, 6 i 8), zostały ukazane przy pomocy mechanizmu „usunięć” (tekst podświetlony na czerwono):

Po kliknięciu w podświetlony fragment, otwiera się okno z dodatkowym z wyjaśnieniem, czyją ręką została dokonana zmiana i z jakiego powodu:

Przy każdym z tych fragmentów dodatkowo pojawia się przypis (tag <note>), objaśniający, że mamy do czynienia ze skreśleniem cenzorskim.

Z kolei skreślenia, dopisania i nadpisania sporządzone nieznaną ręką, prawdopodobnie reżysera, a w każdym razie niepochodzące ani od autora, ani od cenzora, oznaczone zostały jako „właściwości artefaktu”. W przypisach znajduje się każdorazowo informacja o tym, że wskazane poprawki nie zostały dokonane ani przez autora, ani przez cenzora.

Usunięcia, dopisania i nadpisania zostały zakodowane przy użyciu mechanizmów – odpowiednio:

Na froncie strony, w widoku dla użytkownika wygląda to następująco:

a) skreślenia:

b) nadpisania i dopisania:

Obie te warstwy tekstu można aktywować/dezaktywować w tekście dramatu przy użyciu funkcji „Zmiany”, znajdującej się na pasku bocznym. Na panelu bocznym wyświetla się wówczas możliwość zaznaczenia lub odznaczenia zmian i właściwości artefaktu w tekście.