NOTA EDYTORSKA (Grzegorz Kowalski)

 Przemiana 1999/ Lidia Amejko

Wykaz wersji opublikowanych w edycji cyfrowej

1. Lidia Amejko, SensoTV  — dokument elektroniczny, plik programu Word, data ostatniej modyfikacji: 21.06.2004, data przesłania: 25.04.2018; archiwum prywatne autorki.

2. Lidia Amejko, SensoTeatr — dokument elektroniczny, plik programu Word, data ostatniej modyfikacji: 21.06.2004, data przesłania: 25.04.2018; archiwum prywatne autorki.

Osobno, w kolekcji „Dramat Polski. Reaktywacja” na platformie Nowej Panoramy Literatury Polskiej opublikowano opracowanie krytyczne dramatu, zgodnie z wydaniem: Lidia Amejko, Farrago. Dramaty (Warszawa 2020), przygotowanym edytorsko przez Grzegorza Wroniewicza:

http://nplp.pl/dramat-reaktywacja/lidia-amejko-przemiana-1999/

Opis źródeł tekstowych

Niniejsze wydanie cyfrowe utworu Przemiana 1999 (na motywach opowiadania Franciszka Kafki) prezentuje dwie autorskie wersje tego samego dramatu: jedną przygotowaną przez Lidię Amejko na potrzeby realizacji w Teatrze Telewizji (premiera: 01.04.2001, reż. Laco Adamik) oraz drugą — opracowaną przez nią z myślą o realizacji na scenie teatralnej. Wersja do Teatru Telewizji powstała jako pierwsza.

Prezentowane warianty Przemiany 1999 opracowano na podstawie plików przesłanych przez Autorkę na potrzeby edycji papierowej wydanej w 2020 roku (data ostatniej modyfikacji plików: 21.06.2004, data przesłania: 25.04.2018). Nosiły one kolejno nazwy: SensoTV (wersja dla Teatru Telewizji) i SensoTeatr (wersja na scenę teatralną). W momencie przekazania ich do redakcji Przemiana 1999 nie była jeszcze utworem opublikowanym.

Koncepcja edycji

Obie wersje Przemiany 1999 z jednej strony różnią się od siebie znacząco, z drugiej strony zaś należy je potraktować jako dwa warianty tego samego dzieła. Najważniejsze różnice dotyczą kilku scen, które zmieniono, rozwinięto, przeniesiono z nich partie dialogowe w inne miejsca: w wersji na scenę teatralną pojawiają się nawet postaci, których nie ma w wersji dla teatru telewizji. Mniej istotne różnice, które należy określić jako niezbyt liczne, dotyczą z kolei takich kwestii jak: zmiana szyku w pojedynczych zdaniach, wprowadzenie nowych wyrazów, zmiany w interpunkcji. Większość tekstu w obu wariantach Przemiany 1999 pozostała jednak bez zmian. Autorka przygotowała zatem dwie wersje dramatu, dostosowując każdą z nich do odpowiadającego jej medium.

O ile wydanie papierowe Przemiany 1999 musiało się oprzeć na jednej z dwóch wersji (wybrano pierwszą, wcześniejszą, dla Teatru Telewizji[1]), o tyle już forma edycji cyfrowej nie narzuca takiej konieczności.  Możliwe stało się zaprezentowanie obu wersji tekstu, bez konieczności wybierania jednej. Równie ważne wydaje się to, że daje ono wgląd w proces twórczy, odsłania tajniki warsztatu, ukazuje metamorfozy pomysłów, poszerzając niewątpliwie zakres możliwych interpretacji.

Dlatego też — kładąc nacisk na ukazanie pewnego momentu twórczego przed publikacją, na ukazanie dzieła w procesie powstawania, nie jako zamkniętego, kanonicznego utworu, ale tekstu w ruchu — zdecydowano się wykorzystać „brulionowe” wersje Przemiany 1999. Prezentujemy pliki poddane minimalnej redakcji, zachowującej roboczy charakter obu wersji.

Zakres redakcji

Ingerencje edytorskie ograniczono do kwestii takich, jak ewidentne literówki, przeoczenia (np. w scenie 21. wersji na scenę teatralną, w kwestii Wojownika: „Ostrzegamy cię, Senso: wyrzuć ich z siebie! I boleść swoją całą odda nam, bo tylko nam się ona słusznie należy!” słowo „odda” zmieniono na „oddaj”) czy zamiana dywizów na półpauzy. Uspójniono także pewne formy zapisu, np. tytuł programu „Informacje” najczęściej zapisywany jest w obu wersjach w cudzysłowie, zdarza się jednak, że go brakuje, czasami także nazwa zapisywana jest małą literą — w takich sytuacjach cudzysłów dostawiono/zmieniono małą na wielką literę. Zmieniono także małą na wielką literę w zapisie nazwy postaci („strażnik” —> „Strażnik”), do czego uprawnia fakt, że nazwa ta została zapisana małą literą tylko raz. Podobnie postąpiono z interpunkcją: zdecydowano się na ostrożne poprawki (brakujące przecinki) jedynie tam, gdzie ewidentnie ich brakuje, choć są obecne w analogicznych miejscach tekstu (np. przymiotniki wymieniane jeden po drugim). W pozostałych przypadkach pozostawiono oryginalną interpunkcję, która często pełni funkcje intonacyjne, nie zawsze zgodna jest z zasadami ortografii.

Struktura edycji

Obie prezentowane wersje Przemiany 1999 umieszczono w sąsiadujących kolumnach tekstu, tak aby możliwe było zarówno czytanie każdej wersji osobno, jak i w zestawieniu (dzięki funkcji „Zmiany”, uruchamianej w lewym bocznym panelu).Teksty opatrzono warstwą komentarza oraz sklasyfikowano didaskalia.  Szczegóły opracowania cyfrowego podano w osobnej nocie.

Grzegorz Kowalski

[1] Więcej informacji na ten temat zawiera nota edytorska G. Wroniewicza w: L. Amejko, Farrago, dz. cyt., s. 254-265, szczególnie s. 257. W tomie pełna wersja tytułu utworu to: Przemiana 1999 (na motywach opowiadania Franza Kafki). Nota dostępna jest także na platformie NPLP.

CYFROWA NOTA EDYTORSKA

Nota ogólna Cyfrowej edycji dramatu powojennego i współczesnego:

https://docs.google.com/document/d/1UdbvRthMkm-wlCHY0iUAweWw3_5IEW5JuPvNOmRoPrw/edit?tab=t.0

Sposób cytowania:

- L. Amejko, Przemiana 1999 (na motywach opowiadania Franza Kafki), oprac. G. Kowalski, B. Szleszyński, K. Niciński, w: Cyfrowa edycja polskiego dramatu powojennego i współczesnego, red. A. Kramkowska-Dąbrowska, J. Kopciński, B. Szleszyński, K. Niciński, K. Mojsak.

Metadane:

Na pasku bocznym znajduje się ikona

której kliknięcie wyświetla – w panelu bocznym – metadane o utworze: autorstwo, gatunek, ilość fragmentów.

Ikona

otwiera – na głównym ekranie – tekst dwu not edytorskich do każdego z utworów.

Struktura edycji:

Platforma TEI.NPLP.PL (TEI PANORAMA) zawiera dwa zasadnicze komponenty:

1. Edytor do oznaczania tekstów w standardzie TEI (backend, strefa dla twórców edycji)

2. Oprogramowanie do wizualizacji edycji (frontend, strefa dla użytkownika)

To samo oprogramowanie (zarówno frontendowe, jak i backendowe) obsługuje wszystkie korpusy edytorskie. Sposób wykorzystania oprogramowania zależy od systemowych decyzji podjętych przy tej konkretnej edycji i jest wdrażane poprzez ręczne oznaczanie korpusu przez edytorów cyfrowych. Wszystkie korpusy na platformie korzystają z tego samego zbioru znaczników TEI, jednak sposób ich zastosowania zależy od specyfiki danej edycji i decyzji podjętych przez edytorów.

Edycja cyfrowa „Przemiany1999” składa się z dwóch wersji tekstu (telewizyjnej i teatralnej).

Składają się one z następujących elementów:

- wypowiedzi postaci,

- didaskaliów,

- warstwy bytów/ jednostek indeksowych (ang. entities),

- oznaczenia zmian pomiędzy dwiema wersjami dramatu.

Tekst dramatu podzielony jest na poszczególne fragmenty – sceny. Ikonka „struktury” – u góry na pasku bocznym

pozwala wyświetlić na pasku bocznym listę wszystkich scen dramatu:

Kliknięcie na tytuł/numer sceny pozwala wyświetlić jej tekst na ekranie głównym.

Tę samą funkcję (nawigacji pomiędzy scenami) pełni również zakładka u góry ekranu – pod tytułem dramatu.

1. Wypowiedzi postaci

Do oznaczania wypowiedzi postaci użyto znacznika “speaker” wraz z unikalnym identyfikatorem przypisanym danej postaci.

Przykładowo, postaci dramatu - Strażnikowi - przypisany jest identyfikator „6721”:

Mechanizm frontu strony wyświetla nazwę postaci i jej wypowiedź w formie odpowiedniej dla typografii dramatu:

Oznaczenie każdej z wypowiedzi danej postaci tym samym identyfikatorem umożliwia zestawienie wszystkich tych wypowiedzi oraz wyświetlanie różnorodnych statystyk i zestawień dotyczących dystrybucji wypowiedzi. Po najechaniu kursorem na ikonkę „Wypowiedzi”:

– wyświetlić można na panelu bocznym statystykę wypowiedzi postaci oraz statystykę wzmianek o tych postaciach w całym dramacie.

Kliknięcie belki

pozwala zobaczyć statystykę szczegółową wypowiedzi dla poszczególnych scen dramatu:

2. Didaskalia

Drugim elementem struktury oznaczonym w TEI są didaskalia – oznaczone, zgodnie ze schematem wskazanym w TEI Guidelines, znacznikiem “stage”.

Widok backendu:

Widok frontendu:

W tekście dramatu didaskalia wyróżnione są – zgodnie z konwencją – kursywą. Didaskalia mogą występować zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz wypowiedzi postaci.

Tak jak w całej kolekcji – didaskalia zostały skategoryzowane według następującej typologii:

1.     Didaskalia metatekstowe (metatext)

-  motto, przedmowy, adnotacje końcowe

- didaskalia eksponujące szczególne ujawnianie się autora w samym tekście dramatu 

2.     Didaskalia organizujące ruch sceniczny postaci (movement)

3.     Didaskalia organizujące komunikację werbalną i pozawerbalną (communication)

- informacje na temat ekspresji mowy, określające kierunek repliki

- śmiech, milczenie, nieartykułowane dźwięki, potakiwanie, kręcenie głową etc.

4.     Didaskalia ujawniające stan wewnętrzny bohaterów, ich odczucia, emocje i przeżycia psychiczne (psyche)

5.     Didaskalia foniczne (audio)

- dźwięki przynależące do świata przedstawionego, słyszane przez bohaterów.

6.     Didaskalia teatralne (media-theatre)

- didaskalia niosące informacje o autorskiej wizji prezentacji dramatu na scenie, dotyczące: scenografii, przestrzeni teatralnej, rekwizytów, kostiumów, znaków teatralności lub np. oświetlenia czy nagłośnienia sceny

7.     Didaskalia radiowe (media-radio)

- didaskalia ukazujące autorską świadomość medium radiowego, niosące informacje o projektowanej przez autora prezentacji radiowej dramatu (ze szczególnym uwzględnieniem radiowych środków fonicznych)

8.     Didaskalia telewizyjne  (media-television)

- didaskalia informujące o szczegółach projektowanej przez autora realizacji telewizyjnej, dotyczące ruchu kamery i kadrowania, oświetlenia, montażu itp.

Kategorie didaskaliów oznaczono w tekście (dzięki opracowaniu rozszerzenia znaczników TEI DRAMA), dodatkowo opatrując je specjalnie zaprojektowanymi znakami graficznymi, ułatwiającymi natychmiastową identyfikację kategorii didaskaliów. Z kolei w bocznym panelu, w osobnej zakładce udostępniono statystyki rodzajów didaskaliów.

Każdemu z powyższych typów didaskalia odpowiada specjalna, zaprojektowana na potrzeby projektu ikona na froncie strony. Po najechaniu kursorem na ikonę wyświetla się nazwa danego typu didaskaliów („metatext”, „movement”, „space” etc.).

Jeden blok czy nawet pojedyncze zdanie z didaskaliów może być rozbite na kilka różnych typów.

W Przemianie 1999 didaskalia niekiedy są bliskie prozie – stąd relatywnie częste użycie atrybutu „metatext”. Często też trudno zakwalifikować je jednoznacznie, jednak wszędzie taką klasyfikację zaproponowano.

Statystyki didaskaliów

Oprogramowanie daje możliwość wyświetlenia wszystkich didaskaliów z konkretnego dokumentu wraz z ich typami, a także zestawienia statystyk w poszczególnych dokumentach i wersjach.

Można je wyświetlić przy pomocy poniższej ikony na pasku bocznym:

W bocznym panelu wyświetla się wówczas ogólna statystyka didaskaliów dla całego dramatu:

Zakładka „Statystyki didaskaliów” (u góry panelu) pozwala zobaczyć – na ekranie głównym – statystykę poszczególnych typów didaskaliów dla poszczególnych scen:

Z kolei znajdujące się poniżej zakładki „Wersja dla teatru TV” i „Wersja sceniczna” otwierają dodatkowe okna, w których znajdują się wszystkie didaskalia z całego tekstu dramatu w pełnym brzmieniu.

3. Warstwa bytów/ jednostek indeksowych (ang. entities)

W tekście dramatu oznaczono byty (jednostki indeksowe). W Przemianie 1999 oznaczono głównie byty osobowe, będące jednocześnie postaciami dramatu, a także miejsca - w dramacie wymieniane przeważnie jako miejsca tragedii o których słyszy Senso (Tajwan, Timbuktu, Meksyk itp.).

Dane określane jako “byty”, pełniące m.in. funkcję indeksu, określano tagami <name> , <title> oraz <phr> i różnicowano wartościami atrybutu <type>.

Tak np. postać Senso występuje i jako speaker – czyli postać mówiąca w dramacie, i jako postać, o której/do której się mówi (tu: „Pan kierownik”). W obu przypadkach jest ona zakodowana jako byt z identyfikatorem 6720:

Na froncie strony użytkownik może kliknąć zarówno w nazwę postaci (SENSO), jak i we fragment wypowiedzi Strażnika, oznaczony jako byt osobowy Senso – aby przejść do strony danego bytu.

Każdy z oznaczonych w tekście bytów odsyła do strony danego bytu, gdzie znajdziemy listę wszystkich fragmentów, w których występuje dany byt:

a także a także „szablony użycia” – czyli peryfrastyczne, metonimiczne i inne sposoby opisu danego bytu:

Ikona bytów na pasku bocznym

pozwala na wyświetlenie w panelu bocznym wszystkich wystąpień danej jednostki (bytu) w danej scenie. Tak np. w scenie 12 wersji dla teatru TV będzie to widok następujący:

Kliknięcie w belkę ”Osoba” pozwala aktywować/dezaktywować wyróżnienie bytów w tekście dramatu.

Liczba przy danym bycie wskazuje ilość wystąpień danego bytu w danej scenie dramatu. Uwzględnione są tu wszelkie formy wystąpienia/określenia danego bytu (metonimiczne, peryfrastyczne, charakteryzujące, emocjonalne). Tak np. w wypowiedzi Grety „Cześć braciszku! Przyszłam, żeby ci coś ugotować. Mama cały czas płacze” – słowo „braciszku” odnosi się do bohatera o imieniu Senso, a „mama” do postaci Matki – i są one wliczane do statystyki wypowiedzi o tych postaciach.

4. Porównywanie dwóch wersji dramatu i ich strukturyzacja

W przypadku Przemiany 1999 zestawiono dwie wersje tekstu (każda podzielona na sceny) -  są one wyświetlane w sąsiadujących kolumnach, z których każdą można przesuwać w górę i w dół.

Oznaczono różnice pomiędzy wersjami dramatu: fragmenty dodane, usunięte i zmienione.

Występują one jedynie w scenach 11 i 12.

Widok różnic pomiędzy wersjami można aktywować/dezaktywować w tekście dramatu przy użyciu funkcji „Zmiany” znajdującej się na pasku bocznym.

Na panelu bocznym wyświetla się wówczas możliwość aktywacji/dezaktywacji widoku zmian w tekście.

Każda zmiana została szczegółowo opisana - poprzez typ i precyzyjne odniesienie do powiązanego fragmentu (wypowiedzi, didaskaliów) w innej wersji, tej do której odnosi się ta zmiana.

Na froncie strony każda zmiana oznaczona jest specjalnie zaprojektowaną kolorystyką. Po kliknięciu przez użytkownika w zaznaczony fragment, w specjalnym oknie wyświetli się opis tej zmiany. Np. w scenie 11:

Natomiast po kliknięciu na link - w sąsiedniej kolumnie wyświetli się powiązany fragment, z drugiej wersji dramatu z podświetleniem (kolor żółty) wypowiedzi/didaskaliów do których odnosi się dana zmiana.

Elementy obecne w wersji pierwszej (telewizyjnej), a usunięte w wersji drugiej (scenicznej) oznaczone są na tekście wersji pierwszej jako usunięte, przy użyciu znacznika “mod” i atrybutu “del”

Widok backendu:

Widok frontendu:

W przypadku usunięcia (braku fragmentu w innej wersji) – link w wyskakującym oknie odnosi się do ostatniej wypowiedzi przed tą/tymi, które usunięto.