Nota edytorska

Wykaz wersji opublikowanych w edycji cyfrowej:

1. W. Terlecki, Dwie głowy ptaka, „Dialog” 1981 nr 1 [pierwodruk dramatu]

2. W. Terlecki, Dwie głowy ptaka [maszynopis]. Egzemplarz teatralny ze zbiorów Instytutu Teatralnego, związany ze spektaklem w Teatrze Dramatycznym (reż. A. Łapicki, premiera 30.12.1982)

3. W. Terlecki, Dwie głowy ptaka. [maszynopis]. Scenariusz napisany przez Władysława Terleckiego na potrzeby Teatru Telewizji – na zlecenie Telewizji Polskiej

Osobno, w kolekcji „Dramat Polski. Reaktywacja” na platformie Nowej Literatury Polskiej opublikowano opracowanie krytyczne dramatu, zgodnie z wydaniem: W. Terlecki, Krótka noc. Dramaty, wybór i wstęp E. Wąchocka, opracowanie edytorskie A. Kramkowska-Dąbrowska, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2016.

http://nplp.pl/dramat-reaktywacja/dwie-glowy-ptaka/

Pozostałe przekazy tekstowe Dwóch głów ptaka

Przekazy niepublikowane:

1. W. Terlecki, Dwie głowy ptaka [maszynopis]. Egzemplarz teatralny z pieczątką Teatru na Woli. Ze zbiorów Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, akc. 98/07, teczka 98/2007/1.

2. W. Terlecki, Dwie głowy ptaka. Teatr Telewizji [kserokopia maszynopisu]. Tekst dramatu stanowiący podstawę do opracowanego później scenariusza. Woli. Ze zbiorów Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, akc. 98/07, teczka 98/2007/1.

Koncepcja edycji

Edycja cyfrowa Dwóch głów ptaka Władysława Terleckiego ma dwa główne cele: objaśnienie kontekstów historycznych dramatu zbudowanego wokół ostatnich dni ostatniego naczelnika miasta Warszawy w powstaniu styczniowym – Aleksandra Waszkowskiego oraz ukazanie przemian tekstu związanych z jego adaptacjami: na scenę i na potrzeby Teatru Telewizji.

Aluzyjne dzieło Terleckiego wymaga od jego odbiorców dobrej znajomości kontekstów historycznych – nawiązuje bowiem do mniej znanych epizodów powstania (napad na Skarb Królestwa Polskiego, zamachy na przedstawicieli władzy carskiej, działania Ochrany, dogasanie powstania po śmierci Romualda Traugutta, dzieje pieczęci Rządu Narodowego), ale także do zdarzeń towarzyszących rozbiorom Polski i związanych z działalnością Stanisława Szczęsnego Potockiego. Ponadto Dwie głowy ptaka wpisują się w ten nurt polskiej literatury powojennej, która rozważając dzieje powstania styczniowego, nawiązywała do historii najnowszej. Publikację Dwóch głów ptaka opatrzono więc szerokim komentarzem historycznym, uporządkowanym według kategorii bytów: „osoba”, „miejsce”, „utwór”, „czasopismo”, „organizacja”, „wydarzenie”, „leksykon”.

Dramat, powstały około 1980 r., a opublikowany w styczniu 1981 r. przede wszystkim porusza szeroko pojęty temat zdrady, odpowiedzialności przywódców za swoich podwładnych i towarzyszy broni oraz dalsze losy idei narodowo-wyzwoleńczej. Jednocześnie pokazuje sytuację uwięzionego człowieka poddanego śledztwu prowadzonemu przez podstępnych śledczych. Tematyka ta stała się szczególnie aktualna w momencie przygotowywania spektaklu w Teatrze Dramatycznym w Warszawie w 1982 r. (reż. Andrzej Łapicki). To właśnie wtedy – pod wpływem reżysera i jego zespołu – została do tekstu sztuki dopisana ostatnia scena: rozmowa Waszkowskiego z Siostrą. W scenie tej Siostra jednoznacznie nazywa postawę Waszkowskiego zdradą. Spektakl się szerokim echem wśród publiczności i recenzentów (w dużej mierze dzięki dopisanej scenie), przez długi czas jednak owa scena była traktowana przez autora jako obcy wtręt, sztucznie dodany do tekstu sztuki (o czym świadczą przekazy archiwalne, w których scena jest po prostu dołączona do maszynopisu). Dzieje się tak nawet w przypadku maszynopisu dramatu przygotowanego dziesięć lat później dla Teatru Telewizji.

Dopiero autorski scenariusz przygotowany przez Terleckiego na zamówienie Telewizji Polskiej przyswaja tę scenę, a nawet więcej – podwaja ją. Stanowi ona bowiem ramę konstrukcyjną, prolog i epilog projektowanego przez niego przedstawienia telewizyjnego.

Niniejsza edycja pokazuje zatem Dwie głowy ptaka w trzech odsłonach: jako tekst literacki – publikowany dramat, jako tekst przedstawienia teatralnego oraz jako scenariusz spektaklu Teatru Telewizji.

Opracowanie redakcyjne

Prezentowana edycja ma charakter dokumentacyjny, zachowujący brulionowy charakter dwóch z trzech przekazów. Ewentualne pomyłki w tekście, błędy, nieścisłości – nie były poprawiane w tekście głównym, a poprawne formy podawane były jedynie w przypisach edytorskich. Wprowadzanie wszelkich emendacji do tekstów zaburzyłoby ich oryginalne brzmienie i zaciemniłoby różnice pomiędzy nimi.

Struktura edycji

Tekst dramatu publikowanego w „Dialogu”, egzemplarz teatralny oraz autorski scenariusz zostały opublikowane w trzech sąsiadujących ze sobą kolumnach. Każda z kolumn otrzymała nagłówek informujący o rodzaju przekazu – tak, aby czytelnik miał świadomość ich różnej proweniencji i rangi edytorskiej. Z każdym przekazem można zapoznać się osobno, jednak istotą prezentacji tego dramatu jest ukazanie pracy pisarza nad tekstem dramatycznym w zależności od projektowanego medium odbioru (publikacja, scena teatralna, telewizja). Dlatego w lekturze edycji istotna jest funkcjonalność „Zmiany”, za pomocą której uwidoczniono fragmenty dopisane oraz usunięte w każdej wersji.

W przypadku Dwóch głów ptaka edycja cyfrowa dała możliwość czytelnego pokazania dopisanej do wersji teatralnej sceny z Siostrą – ujednoznaczniającej przesłanie utworu – której autor nigdy nie opublikował i nawet nie scalił z tekstem maszynopisu. Posłużył się tą sceną jednak w projektowaniu spektaklu Teatru Telewizji – a ściślej: umieścił na początku i powtórzył na końcu scenariusza. Scenariusz telewizyjny pokazuje również, w jaki sposób dramatopisarz obudował tekst dramatu opisami „dokrętek” filmowych prezentujących nieme sceny. Zestawienie zmienianych fragmentów daje możliwość prześledzenia pracy autora, który przyjmuje tu rolę autoadaptatora, a także pokazuje jego świadomość medium telewizyjnego, co szczególnie uwidacznia się we wskazówkach realizacyjnych zapisanych w scenariuszu.

Publikowane teksty opatrzono objaśnieniami kontekstowymi podzielonymi według kategorii bytów: „osoba”, „miejsce”, „utwór”, „czasopismo”, „organizacja”, „wydarzenie”, „leksykon”. Obecne w nich didaskalia oraz wskazówki inscenizacyjne oznaczono zgodnie z klasyfikacją przyjętą dla całej kolekcji.

Szczegóły opracowania cyfrowego Dwóch głów ptaka zaprezentowano w osobnej nocie.

Agnieszka Kramkowska-Dąbrowska

CYFROWA NOTA EDYTORSKA

Nota ogólna Cyfrowej edycji dramatu powojennego i współczesnego:

https://docs.google.com/document/d/1UdbvRthMkm-wlCHY0iUAweWw3_5IEW5JuPvNOmRoPrw/edit?tab=t.0

Sposób cytowania:

- W. Terlecki, Dwie głowy ptaka, oprac. A. Kramkowska-Dąbrowska, K. Niciński, w: Cyfrowa edycja polskiego dramatu powojennego i współczesnego, red. A. Kramkowska-Dąbrowska, J. Kopciński, B. Szleszyński, K. Niciński, K. Mojsak.

Metadane:

Na pasku bocznym znajduje się ikona

której kliknięcie wyświetla – w panelu bocznym – metadane o utworze: autorstwo, gatunek, ilość fragmentów.

Ikona

otwiera – na głównym ekranie – tekst dwu not edytorskich do każdego z utworów.

Struktura edycji:

Platforma TEI.NPLP.PL (TEI PANORAMA) zawiera dwa zasadnicze komponenty:

1. Edytor do oznaczania tekstów w standardzie TEI (backend, strefa dla twórców edycji)

2. Oprogramowanie do wizualizacji edycji (frontend, strefa dla użytkownika)

To samo oprogramowanie (zarówno frontendowe, jak i backendowe) obsługuje wszystkie korpusy edytorskie. Sposób wykorzystania oprogramowania zależy od systemowych decyzji podjętych przy tej konkretnej edycji i jest wdrażane poprzez ręczne oznaczanie korpusu przez edytorów cyfrowych. Wszystkie korpusy na platformie korzystają z tego samego zbioru znaczników TEI, jednak sposób ich zastosowania zależy od specyfiki danej edycji i decyzji podjętych przez edytorów.

Na cyfrową edycję dramatu składają się trzy wersje tekstu, zamieszczone w trzech osobnych kolumnach:

- Dwie głowy ptaka - pierwodruk

- Dwie głowy ptaka - egzemplarz teatralny

- Dwie głowy ptaka - scenariusz dla Teatru Telewizji

Struktura edycji cyfrowej pomyślana jest tak, by możliwe było wyświetlanie jednej, dwóch lub jednocześnie trzech wersji tekstu w sąsiadujących kolumnach.

Ikonka „struktury” – u góry na pasku bocznym 

pozwala wyświetlić w panelu bocznym listę wszystkich aktów/scen dramatu:

Tę samą funkcję (nawigacji między scenami) pełni również zakładka u góry ekranu – pod tytułem dramatu.

Każda z trzech wersji dramatu składa się z następujących elementów:

1. wypowiedzi postaci,

2. didaskaliów,

3. oznaczeń bytów,

4. zmian naniesionych na tekście dramatu czyli różnic pomiędzy trzema wersjami tekstu.

1. Wypowiedzi postaci

Do oznaczania wypowiedzi postaci użyto znacznika “speaker” wraz z unikalnym identyfikatorem przypisanym danej postaci.

Tak np. postaci Griszyna przypisano identyfikator „2652”:

Na froncie strony użytkownik zobaczy nazwę postaci i jej wypowiedzi w formie odpowiedniej dla typografii dramatu:

Również wzmianki o danej postaci oznaczone są jako dany byt, np. w poniższym fragmencie zwrot „ekscelencjo” odnosi się do Griszyna.

Kliknięcie w imię/nazwę postaci mówiącej, jak i w określenie „ekscelencjo” – otwiera okno z linkiem do osobnej strony danego bytu (postaci), gdzie pojawia się krótka nota jej poświęcona (w przypadku Griszyna mamy do czynienia z realną postacią historyczną), a także fragmenty dramatu, w których występuje dany byt i przykładowe „szablony użycia”, czyli inne sposoby jej określania (peryfrastyczne, emocjonalne, etc.):

Oznaczenie każdej z wypowiedzi danej postaci tym samym identyfikatorem umożliwia zestawienie wszystkich jej wypowiedzi oraz wyświetlanie różnorodnych statystyk i zestawień dotyczących dystrybucji wypowiedzi.

Po najechaniu kursorem na ikonkę „Wypowiedzi”

wyświetlić można na panelu bocznym statystykę wypowiedzi danej postaci oraz statystykę wzmianek o niej w każdej z wersji dramatu:

Kliknięcie belki

pozwala zobaczyć – na ekranie głównym - statystykę szczegółową tych wypowiedzi dla poszczególnych aktów dramatu :

Natomiast kliknięcie słowa „wypowiedzi” przy poszczególnych postaciach (obok podana jest ich liczba w całym tekście)

pozwala zobaczyć na głównym ekranie zestawienie wszystkich kolejnych wypowiedzi danej postaci w kolejnych aktach:

Niektóre, ważniejsze postaci dramatu – jak Griszyn, Rozwadowski czy Waszkowski – to odzwierciedlenia realnych postaci historycznych. Inne, poboczne (Protokolant, Oficerek, Strażnik, etc.) to postaci realistyczne, ale fikcyjne, co oznaczono na stronie danego bytu – osoby atrybutem „byt fikcyjny”:

2. Didaskalia

Drugim elementem struktury TEI są didaskalia – oznaczone, zgodnie ze schematem  wskazanym w TEI Guidelines, znacznikiem “stage”. Tak wygląda np. pierwsze didaskalium w scenie 6 aktu I w pierwodruku dramatu:

Widok backendu:

Widok frontendu:

W tekście dramatu didaskalia wyróżnione są – zgodnie z konwencją – kursywą. Didaskalia mogą występować zarówno (jak wyżej) na zewnątrz, jak i wewnątrz wypowiedzi postaci:

Tak jak w całej kolekcji – didaskalia zostały skategoryzowane według następującej typologii:

1.     Didaskalia metatekstowe (metatext)

-  motto, przedmowy, adnotacje końcowe

- didaskalia eksponujące szczególne ujawnianie się autora w samym tekście dramatu 

2.     Didaskalia organizujące ruch sceniczny postaci (movement)

3.     Didaskalia organizujące komunikację werbalną i pozawerbalną (communication)

- informacje na temat ekspresji mowy, określające kierunek repliki

- śmiech, milczenie, nieartykułowane dźwięki, potakiwanie, kręcenie głową etc.

4.     Didaskalia ujawniające stan wewnętrzny bohaterów, ich odczucia, emocje i przeżycia psychiczne (psyche)

5.     Didaskalia foniczne (audio)

- dźwięki przynależące do świata przedstawionego, słyszane przez bohaterów.

6.     Didaskalia teatralne (media-theatre)

- didaskalia niosące informacje o autorskiej wizji prezentacji dramatu na scenie, dotyczące: scenografii, przestrzeni teatralnej, rekwizytów, kostiumów, znaków teatralności lub np. oświetlenia czy nagłośnienia sceny

7.     Didaskalia radiowe (media-radio)

- didaskalia ukazujące autorską świadomość medium radiowego, niosące informacje o projektowanej przez autora prezentacji radiowej dramatu (ze szczególnym uwzględnieniem radiowych środków fonicznych)

8.     Didaskalia telewizyjne  (media-television)

- didaskalia informujące o szczegółach projektowanej przez autora realizacji telewizyjnej, dotyczące ruchu kamery i kadrowania, oświetlenia, montażu itp.

Kategorie didaskaliów oznaczono w tekście (dzięki opracowanemu rozszerzeniu znaczników TEI DRAMA), dodatkowo opatrując je specjalnie zaprojektowanymi znakami graficznymi, ułatwiającymi natychmiastową identyfikację kategorii didaskaliów.  Po najechaniu kursorem na ikonę wyświetla się nazwa danego typu didaskaliów („metatext”, „movement”, „space” etc.).

Jeden blok czy nawet pojedyncze zdanie z didaskaliów może być rozbite na kilka różnych typów.

Specyfiką ostatniej – telewizyjnej - wersji dramatu jest występowanie licznych didaskaliów typu „media-television” oraz „audio”, przy czym ostatnia scena składa się niemal wyłącznie z didaskaliów tego typu.

Statystyki didaskaliów

Oprogramowanie daje możliwość wyświetlenia wszystkich didaskaliów z konkretnego dokumentu wraz z ich typami, a także zestawienia statystyk w poszczególnych dokumentach i wersjach. Można je wyświetlić przy pomocy poniższej ikony na pasku bocznym: 

W bocznym panelu wyświetli się wówczas ogólna statystyka didaskaliów dla całego dramatu:

Kliknięcie zakładki „Statystyki didaskaliów” (u góry panelu) pozwala zobaczyć – na ekranie głównym –  statystykę poszczególnych typów didaskaliów dla poszczególnych scen:

Z kolei kliknięcie ikonki, znajdującej się przy tytule każdej z wersji

otworzy dodatkowe okno, w którym znajdują się wszystkie didaskalia z całego tekstu dramatu w pełnym brzmieniu:

3. Warstwa bytów/ jednostek indeksowych (ang. entities)

W tekście dramatu oznaczono byty (jednostki indeksowe). We wszystkich trzech wersjach tekstu są to najczęściej byty osobowe, będące jednocześnie postaciami dramatu oraz inne postaci, jedynie wzmiankowane w tekście; a także miejsca, byty z kategorii leksykon i wydarzenie (te ostatnie odnoszą się do realnych wydarzeń historycznych, wspomnianych w dramacie).

Dane określane jako “byty”, pełniące m.in. funkcję indeksu, określano tagami <name> , <title> oraz <phr> i różnicowano wartościami atrybutu <type>. 

Ikona bytów na pasku bocznym 

pozwala na wyświetlenie w panelu bocznym listy wszystkich bytów (postaci, miejsc, wydarzeń, utworów, etc.), o których mowa w danej scenie (tak w wypowiedziach postaci, jak i w didaskaliach). Tak np. w scenie II aktu I wersji 1 będzie to następujący wykaz bytów:

Liczba przy danym bycie wskazuje ilość wystąpień danego bytu w danej scenie dramatu.  Uwzględnione są tu wszelkie wystąpienia/określenia danego bytu (metonimiczne, peryfrastyczne, charakteryzujące, emocjonalne). Kolory belek (żółty –> osoby, niebieski –> miejsca, etc.) odpowiadają kolorom oznaczeń danych bytów w tekście dramatu.

Kliknięcie w ikonę przy określeniu bytów (na kolorowych belkach) pozwala aktywować aktywować/dezaktywować wyróżnienie bytów w tekście dramatu, dzięki czemu można czytać tekst zarówno z tymi oznaczeniami, jak i bez nich.

W niektórych przypadkach oznaczeniu bytu towarzyszy przypis kontekstowy, oznaczony gwiazdką.

Tak np. w poniższej wypowiedzi Waszkowskiego słowo “siostra” oznaczone zostało jako byt “Waszkowska Klotylda”.

Po kliknięciu w nazwę bytu pojawia się okno, w którym oprócz opisu bytu i linku do strony bytu pojawia się informacja kontekstowa, dotycząca niedoszłego spotkania z siostrą, tuż przed aresztowaniem Waszkowskiego.

4. Porównywanie poszczególnych wersji dramatów i ich strukturyzacja

Trzy wersje tekstu wyświetlają się w sąsiadujących kolumnach, z których każdą można przesuwać w górę i w dół.

Oznaczono różnice (fragmenty dodane, usunięte i zmienione) pomiędzy wersjami. Każda zmiana opisana jest szczegółowo - poprzez typ i odniesienie do powiązanego fragmentu (wypowiedzi, didaskaliów) w innej wersji, tej do której odnosi się ta zmiana. Na froncie strony każda zmiana oznaczona jest specjalnie zaprojektowaną kolorystyką.

Różnice w tekście oznaczane są na zapleczu jako oznaczenie TEI konkretnych fragmentów tekstu Zostały one zakodowane przy użyciu mechanizmów – odpowiednio:

- nieokreślone zmiany: <mod change=</mod>

- fragmenty zastąpione: <mod change= <subst></mod>

- fragmenty dodane lub obecne we wskazanych wersjach: <mod change=><add></mod>

- fragmenty nieobecne w innej/innych wersjach: <mod change=</del></mod>

Zmiany te wyświetlają się na froncie strony jako fragmenty oznaczone kolorami, odpowiednio: szarym, ciemnozielonym, jasnozielonym i czerwonym.

We wszystkich wersjach dramatu oznaczono na czerwono fragmenty, które są nieobecne w jednej lub dwóch pozostałych wersjach. W wersjach 1 i 3 są to fragmenty sceny 1 (wypowiedzi Griszyna), w wersji 2 – dla teatru – zakończenie sceny 13. Do wersji drugiej dodano też (nie oznaczony w ten sposób) cały fragment: scenę z Siostrą.

Tak więc np. w scenie 1 wersji 1 oznaczono tak fragmenty wypowiedzi Griszyna nieobecne w wersji 3:

Kliknięcie oznaczonego na czerwono fragmentu otwiera okno z dodatkowym wyjaśnieniem oraz linkiem do odpowiedniego fragmentu w innej (w tym przypadku 3) wersji:

Otwarcie linku pozwala wyświetlić w sąsiedniej kolumnie odpowiedni fragment owej innej wersji, podświetlony na żółto, co pozwala porównać oba fragmenty:

Kolorem jasno zielonym oznaczono fragmenty dodane/obecne w tej, a nieobecne w jednej z pozostałych wersji, przy czym - ponownie - w wyskakującym oknie zaznaczono, w której z pozostałych wersji nie ma danego fragmentu:

Na ciemnozielono podświetlone są fragmenty zmienione w innych wersjach, nieznacznie się różniące – są to przede wszystkim krótkie didaskalia na początku scen.

Tak np. didaskalium na początku 1 sceny będzie odrobinę różne w 1 i 3, a nieobecne w 2 wersji.