NOTA EDYTORSKA (Anna Dżabagina)

Wykaz wersji opublikowanych w edycji cyfrowej

1.  Anna Świrszczyńska, Śmierć Orfeusza, maszynopis, scenariusz słuchowiska radiowego powstałego w 1938 r. Zbiory Specjalne Instytutu Sztuki PAN w Warszawie, Archiwum Edmunda i Marii Wiercińskich, inw. 1209-123.

2.  Anna Świrszczyńska, Orfeusz, maszynopis, scenariusz teatralny z 1946 r., Zbiory Specjalne Instytutu Sztuki PAN w Warszawie, Archiwum Edmunda i Marii Wiercińskich, inw. 1209-100-42.

3.  Anna Świrszczyńska, Orfeusz, maszynopis, scenariusz słuchowiska radiowego powstałego w 1958 r., Archiwum Akt Polskiego Radia.

Osobno, w kolekcji „Dramat Polski. Reaktywacja” na platformie Nowej Panoramy Literatury Polskiej opublikowano opracowanie krytyczne dramatu , zgodnie z wydaniem: Anna Świrszczyńska, Orfeusz. Dramaty, wybór i wstęp E. Guderian-Czaplińska, oprac. M. Kozyra, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2013.

http://nplp.pl/dramat-reaktywacja/orfeusz/

Spis wszystkich przekazów tekstu Śmierć Orfeusza

Anna Świrszczyńska, Śmierć Orfeusza, maszynopis, scenariusz słuchowiska radiowego powstałego w 1938 r. Zbiory Specjalne Instytutu Sztuki PAN w Warszawie, Archiwum Edmunda i Marii Wiercińskich, inw. 1209-123.

Anna Świrszczyńska, Śmierć Orfeusza, „Pion” 1938, nr 42, s. 1-2.

Realizacje radiowe:

1938 – Eksperymentalny Teatr Wyobraźni Polskiego Radia, reż. Edmund Wierciński.

1982, 1984 – Polskie Radio, reż. Natala Szydłowska.

Spis wszystkich przekazów tekstu dramatu scenicznego Orfeusz

Anna Świrszczyńska, Orfeusz, „Pióro” 1939, nr 2, s. 192-197.

Anna Świrszczyńska, Orfeusz, kopia maszynopisu powstałego w latach okupacji. Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, sygn. 952 (Archiwum „Wisły”).

Anna Świrszczyńska, Orfeusz, maszynopis, scenariusz teatralny z 1946 r., Zbiory Specjalne Instytutu Sztuki PAN w Warszawie, Archiwum Edmunda i Marii Wiercińskich, inw. 1209-100-42.

Anna Świrszczyńska, Orfeusz. Sztka w trzech aktach, Wydawnictwo E. Kuthana, Warszawa-Kraków 1947.

Anna Świrszczyńska, Orfeusz. Sztuka w trzech aktach, Wydawnictwo Literackie, Warszawa 1956.

Anna Świrszczyńska, Orfeusz. Sztuka w trzech aktach, w: Teatr poetycki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.

Realizacje teatralne (za życia autorki):

1946 – Teatr Ziemi Pomorskiej w Toruniu, reż. Wilam Horzyca.

1946 – Teatr Stary w Krakowie, reż. Edmund Wierciński.

1956 – Teatr Akademicki KUL, reż. Zbigniew Stawecki.

1959 – PWST w Krakowie, reż. Jerzy Kaliszewski.

1959 – Teatr Propozycji w Szczecinie, reż. Lesław Mazurkiewicz.

Realizacje telewizyjne:

1964 – Teatr Telewizji (TV Katowice), reż. Tadeusz Byrski.

1971 – Teatr Telewizji (TV Wrocław), reż. Krystyna Skuszanka.

Spis wszystkich przekazów tekstu dramatu radiowego Orfeusz

Orfeusz, maszynopis, scenariusz słuchowiska radiowego powstałego w 1958 r., Archiwum Akt Polskiego Radia. Scenariusz odtworzony na podstawie taśm.

Realizacje radiowe:

1958, 1979, 1981 – Polskie Radio, reż. Jerzy Rakowiecki.

Koncepcja edycji

Do edycji cyfrowej Orfeusza Anny Świrszczyńskiej zdecydowano się wykorzystać następujące wersje tekstu: słuchowisko Śmierć Orfeusza z 1938 roku (maszynopis autorski, przechowywany w Archiwum Muzeum Literatury), egzemplarz reżyserski dramatu Orfeusz z 1946 roku (reż. Edmund Wierciński, maszynopis, Archiwum Muzeum Literatury) oraz słuchowisko Orfeusz z 1958 (Archiwum Polskiego Radia).

Korzystając z możliwości oferowanych przez edycję cyfrową uznano, że właściwości tego medium posłużą doskonale do tego, by na przykładzie tych trzech wybranych wersji pokazać ewolucję motywu Orfeusza opracowywanego przez Świrszczyńską kilkakrotnie na przestrzeni swojej kariery twórczej – ewolucję zarówno formalną (od dramatu radiowego, przez sztukę sceniczną, po powrót do medium słuchowiska), jak i ideową, wpływającą na interpretację każdej z wersji. Dla przykładu równoległe zestawienie swego rodzaju pra-tekstu zatytułowanego Śmierć Orfeusza z 1938 roku zarówno z wersją sceniczną z 1946, jak i powrotem do formy słuchowiska z 1958 ujawnia niuanse i zmiany, które wynikają nie tylko z modyfikacji wprowadzonych z konieczności przełożenia tekstu radiowego na tekst sceniczny, ale też zmiany znaczeniowe, wynikające z wpływu doświadczenia traumy II wojny światowej i związanej z nią koniecznych przewartościowań. W tym sensie edycja cyfrowa Orfeusza złożona z tak wybranych tekstów źródłowych daleka jest od tradycji edycji genetycznych, pozwala natomiast zaobserwować szersze zjawiska związane z ewolucją twórczą, zarysować nowe ścieżki badawcze i lekturowe, a także udostępnić je szerszemu gronu odbiorców.

Opracowanie redakcyjne

W niniejszej edycji zrezygnowano z ingerencji redaktorskich, by – w duchu edycji dokumentalnej – w sposób jak najdokładniejszy odwzorować kształt i formę źródłowych maszynopisów. Zrezygnowano zatem z korekty błędów ortograficznych, interpunkcyjnych i ogólnej modernizacji pisowni, poprawiając jedynie nieliczne literówki. W edycji odwzorowano również ręczne korekty naniesione na maszynopisy, zdecydowano o zamieszczeniu poprawionego brzmienia w tekście głównym, zaś w przypisie umieszczono brzmienie wskazanego fragmentu przed ręczną korektą. W cechach artefaktu starano się każdorazowo określić autorstwo danej poprawki i wskazać, czy jest to korekta naniesiona ręką autorki, reżysera lub osoby trzeciej.

Struktura kolekcji

Dramat Orfeusz został opatrzony takimi samymi warstwami komentarza oraz klasyfikacją didaskaliów jak pozostałe utwory w kolekcji.

Opis opracowania cyfrowego poszczególnych warstw i struktur zamieszczono w osobnej nocie.

Anna Dżabagina

CYFROWA NOTA EDYTORSKA

Nota ogólna Cyfrowej edycji dramatu powojennego i współczesnego:

https://docs.google.com/document/d/1UdbvRthMkm-wlCHY0iUAweWw3_5IEW5JuPvNOmRoPrw/edit?tab=t.0 

Sposób cytowania: 

- Anna Świrszczyńska, Orfeusz,  oprac. A. Dżabagina, B. Szleszyński, w: Cyfrowa edycja polskiego dramatu powojennego i współczesnego, red. A. Kramkowska-Dąbrowska, J. Kopciński, B. Szleszyński, K. Niciński, K. Mojsak.

Metadane: 

Na pasku bocznym znajduje się ikona

której kliknięcie wyświetla – w panelu bocznym – metadane o utworze: autorstwo, gatunek, ilość fragmentów.

Ikona 

otwiera – na głównym ekranie – tekst dwu not edytorskich do każdego z utworów.

Struktura edycji:

Platforma TEI.NPLP.PL (TEI PANORAMA) zawiera dwa zasadnicze komponenty:

1. Edytor do oznaczania tekstów w standardzie TEI (backend, strefa dla twórców edycji)

2. Oprogramowanie do wizualizacji edycji (frontend, strefa dla użytkownika)

To samo oprogramowanie (zarówno frontendowe, jak i backendowe) obsługuje wszystkie korpusy edytorskie. Sposób wykorzystania oprogramowania zależy od systemowych decyzji podjętych przy tej konkretnej edycji i jest wdrażane poprzez ręczne oznaczanie korpusu przez edytorów cyfrowych. Wszystkie korpusy na platformie korzystają z tego samego zbioru znaczników TEI, jednak sposób ich zastosowania zależy od specyfiki danej edycji i decyzji podjętych przez edytorów.

Na cyfrową edycję dramatu Anny Świrczyńskiej składają się trzy wersje tekstu, zamieszczone w trzech osobnych kolumnach:

- Śmierć Orfeusza [dramat radiowy będący podstawą słuchowiska z 1938 r.],

- Orfeusz [dramat będący podstawą spektaklu w Teatrze Starym w Krakowie, 1946] ,

- Orfeusz [dramat radiowy będący podstawą słuchowiska z 1958 r.].

Struktura edycji cyfrowej pomyślana jest tak, by możliwe było wyświetlanie jednej, dwóch lub jednocześnie trzech wersji tekstu w sąsiadujących kolumnach. 

Ikonka „struktury” – u góry na pasku bocznym 

pozwala wyświetlić w panelu bocznym listę wszystkich scen dramatu:

Każda z wersji tekstu składa się z kilku elementów. W przypadku wersji 1 i 3 jest to strona tytułowa i tekst maszynopisu (w wersji 3 również spis osób dramatu). Tekst 2 – przeznaczony do teatru – podzielony jest na akty i sceny. 

Kliknięcie na tytuł sceny pozwala wyświetlić jej tekst na ekranie głównym. 

Tę samą funkcję (nawigacji pomiędzy scenami) pełni również zakładka u góry ekranu – pod tytułem dramatu.  

Strukturę dramatyczną oznaczono konsekwentnie we trzech wszystkich wersjach, ze świadomością, że dwie z nich to teksty sporządzone na potrzeby radia i wykorzystujące formę słuchowiska,  zawierające liczne wskazówki specyficzne dla tego medium, które oznaczono jako didaskalia znacznikiem “stage” oraz atrybutem “media-radio”. 

Każdy z trzech tekstów Orfeusza składa się z następujących elementów:

1. wypowiedzi postaci,

2. didaskaliów,

3. oznaczeń bytów,

4. zmian naniesionych na tekście dramatu i różnic pomiędzy trzema wersjami tekstu.

1. Wypowiedzi postaci

Do oznaczania wypowiedzi postaci użyto znacznika “speaker” wraz z unikalnym identyfikatorem przypisanym danej postaci. 

Tak np. postaci „Grek I” przypisano identyfikator „4328”:

Na froncie strony użytkownik zobaczy nazwę postaci i jej wypowiedzi w formie odpowiedniej dla typografii dramatu (wersja 2; akt I, scena I): 

Kliknięcie określenia postaci – np. GREK I, OBERŻYSTA, ORFEUSZ, etc. – otwiera okno, w którym pojawia się krótka nota dotycząca danej postaci

a także link do osobnej strony danego bytu (postaci) :

Oznaczenie każdej z wypowiedzi danej postaci tym samym identyfikatorem umożliwia zestawienie wszystkich jej wypowiedzi oraz wyświetlanie różnorodnych statystyk i zestawień dotyczących dystrybucji wypowiedzi.

Po najechaniu kursorem na ikonkę „Wypowiedzi”

wyświetlić można na panelu bocznym statystykę wypowiedzi postaci oraz statystykę wzmianek o tych postaciach w całym dramacie.

Kliknięcie belki 

pozwala zobaczyć statystykę szczegółową tych wzmianek/wypowiedzi (ile dana postać mówi w każdym z aktów, a ile o mówi się o niej) dla poszczególnych scen  dramatu :

Natomiast kliknięcie słowa „wypowiedzi” przy poszczególnych postaciach (obok podana jest ich liczba w całym tekście) 

pozwala zobaczyć zestawienie wszystkich kolejnych wypowiedzi  danej postaci w kolejnych scenach:

Wiele postaci dramatu (i tym samym bytów) pochodzi z mitologii greckiej. Uznano, że choć co do zasady postaci mitologicznych nie oznaczamy jako fikcyjnych, postaci dramatu są tak bardzo przekształconymi wersjami mitologicznych, że konieczne jest, by oznaczone były jako byty fikcyjne i opisane jako np. Orfeusz z tego konkretnego utworu; czyli: Orfeusz (“Orfeusz”).  W samym tekście dramatu nazwa postaci wyświetla się bez tego dopowiedzenia, ale w bazie bytów jest to jednostka osobna, różna od bytu osobowego dotyczącego mitologicznego Orfeusza.

Te postaci mitologiczne, które nie są postaciami dramatu, a przywoływane są jedynie w wypowiedziach postaci (Ananke, Dionizos), oznaczone są bezpośrednio jako postaci mitologiczne.

2. Didaskalia

Drugim elementem struktury TEI są didaskalia – oznaczone, zgodnie ze schematem  wskazanym w TEI Guidelines, znacznikiem “stage”. Tak wygląda np. pierwsze didaskalium w scenie I w Wersji 2:

Widok backendu:

Widok frontendu:

W tekście dramatu didaskalia wyróżnione są – zgodnie z konwencją – kursywą. Didaskalia mogą występować zarówno (jak wyżej) na zewnątrz, jak i wewnątrz wypowiedzi postaci:

Tak jak w całej kolekcji – didaskalia zostały skategoryzowane według następującej typologii:

1.     Didaskalia metatekstowe (metatext)

-  motto, przedmowy, adnotacje końcowe

- didaskalia eksponujące szczególne ujawnianie się autora w samym tekście dramatu 

2.     Didaskalia organizujące ruch sceniczny postaci (movement)

3.     Didaskalia organizujące komunikację werbalną i pozawerbalną (communication)

- informacje na temat ekspresji mowy, określające kierunek repliki

- śmiech, milczenie, nieartykułowane dźwięki, potakiwanie, kręcenie głową etc.

4.     Didaskalia ujawniające stan wewnętrzny bohaterów, ich odczucia, emocje i przeżycia psychiczne (psyche)

5.     Didaskalia foniczne (audio)

- dźwięki przynależące do świata przedstawionego, słyszane przez bohaterów.

6.     Didaskalia teatralne (media-theatre)

- didaskalia niosące informacje o autorskiej wizji prezentacji dramatu na scenie, dotyczące: scenografii, przestrzeni teatralnej, rekwizytów, kostiumów, znaków teatralności lub np. oświetlenia czy nagłośnienia sceny

7.     Didaskalia radiowe (media-radio)

- didaskalia ukazujące autorską świadomość medium radiowego, niosące informacje o projektowanej przez autora prezentacji radiowej dramatu (ze szczególnym uwzględnieniem radiowych środków fonicznych)

8.     Didaskalia telewizyjne  (media-television)

- didaskalia informujące o szczegółach projektowanej przez autora realizacji telewizyjnej, dotyczące ruchu kamery i kadrowania, oświetlenia, montażu itp.

Kategorie didaskaliów oznaczono w tekście (dzięki opracowanemu rozszerzeniu znaczników TEI DRAMA), dodatkowo opatrując je specjalnie zaprojektowanymi znakami graficznymi, ułatwiającymi natychmiastową identyfikację kategorii didaskaliów.  Po najechaniu kursorem na ikonę wyświetla się nazwa danego typu didaskaliów („metatext”, „movement”, „space” etc.). 

Jeden blok czy nawet pojedyncze zdanie z didaskaliów może być rozbite na kilka różnych typów, np.:

Statystyki didaskaliów

Oprogramowanie daje możliwość wyświetlenia wszystkich didaskaliów z konkretnego dokumentu wraz z ich typami, a także zestawienia statystyk w poszczególnych dokumentach i wersjach. Można je wyświetlić przy pomocy poniższej ikony na pasku bocznym: 

W bocznym panelu wyświetli się wówczas ogólna statystyka didaskaliów dla całego dramatu:

Kliknięcie zakładki „Statystyki didaskaliów” (u góry panelu) pozwala zobaczyć – na ekranie głównym –  statystykę poszczególnych typów didaskaliów dla poszczególnych scen:

Z kolei kliknięcie ikonki, znajdującej się przy tytule każdej z wersji

otworzy dodatkowe okno, w którym znajdują się wszystkie didaskalia z całego tekstu dramatu w pełnym brzmieniu. 

3. Warstwa bytów/ jednostek indeksowych (ang. entities)

W tekście dramatu oznaczono byty (jednostki indeksowe). We wszystkich trzech wersjach tekstu są to przede wszystkim byty osobowe, będące jednocześnie postaciami dramatu oraz inne postaci, jedynie wzmiankowane w tekście; miejsca (Delfy, Grecja, Olimp, Paryż), oraz nieliczne byty z kategorii Leksykon i Wydarzenie.

Dane określane jako “byty”, pełniące m.in. funkcję indeksu, określano tagami <name> , <title> oraz <phr> i różnicowano wartościami atrybutu <type>. 

Tak np. w poniższym krótkim fragmencie z 1 wersji tekstu Orfeusz występuje i jako speaker – czyli postać mówiąca w dramacie, i jako postać, do której zwraca się Menada, i jako postać mówiąca o sobie samej. We wszystkich przypadkach jest ona zakodowana jako byt z identyfikatorem 2644. 

Widok backendu:

Widok frontendu:

Użytkownik może kliknąć zarówno w nazwę bytu „Orfeusz” jako postaci mówiącej (speaker), we fragment wypowiedzi Menady, oznaczony jako byt osobowy „Orfeusz”, jak i w samo-określenie Orfeusza („dworak - nadworny śpiewak bogów”) - by przejść do strony danego bytu.

Na stronie bytu (https://tei.nplp.pl/entities/2644) znajdziemy listę fragmentów, w których występuje dany byt:

a także „szablony użycia”, czyli pojawiające się w tekście peryfrastyczne, metonimiczne i inne sposoby określenia (zwracania się do) danego bytu:

Ikona bytów na pasku bocznym 

pozwala na wyświetlenie w panelu bocznym listy wszystkich bytów (postaci, miejsc, wydarzeń, utworów, etc.), o których mowa w danej scenie (tak w wypowiedziach postaci, jak i w didaskaliach). Tak np. w scenie I aktu I wersji 2 będzie to następujący wykaz bytów:

Liczba przy danym bycie wskazuje ilość wystąpień danego bytu w danej scenie dramatu.  Uwzględnione są tu wszelkie wystąpienia/określenia danego bytu (metonimiczne, peryfrastyczne, charakteryzujące, emocjonalne). Kolory belek (żółty –> osoby, niebieski –> miejsca, etc.) odpowiadają kolorom oznaczeń danych bytów w tekście dramatu.

Kliknięcie w ikonę przy określeniu bytów (na kolorowych belkach) pozwala aktywować aktywować/dezaktywować wyróżnienie bytów w tekście dramatu, dzięki czemu można czytać tekst zarówno z tymi oznaczeniami, jak i bez nich. 

4. Porównywanie poszczególnych wersji dramatów i ich strukturyzacja

W Orfeuszu zestawiono trzy wersje tekstu - są one wyświetlane w sąsiadujących kolumnach, z których każdą można przesuwać w górę i w dół.

Oznaczono różnice (fragmenty dodane, usunięte i zmienione) pomiędzy wersjami. Każda zmiana opisana jest szczegółowo - poprzez typ i precyzyjne odniesienie do powiązanego fragmentu (wypowiedzi, didaskaliów) w innej wersji, tej do której odnosi się ta zmiana.

Specyfiką tego zestawienia jest fakt, że w wersji pierwszej są jedynie pojedyncze zdania wykorzystane w wersjach drugiej i trzeciej - więc porównanie wersji dotyczy głównie wersji drugiej i trzeciej.

Na froncie strony każda zmiana oznaczona jest specjalnie zaprojektowaną kolorystyką. 

W powyższym fragmencie z wersji 2 (Akt I, scena I) kolorem ciemnozielonym (?) oznaczono fragment zastąpiony innym w wersji 3, zaś na czerwono zaznaczono fragment nieobecny w innej (tj. trzeciej) wersji tekstu.

Po kliknięciu przez użytkownika w zaznaczony fragment, w specjalnym oknie wyświetli się opis zmiany:

zaś po kliknięciu w link - w sąsiedniej kolumnie wyświetli się powiązany fragment (scena) z wersji 3, z podświetleniem wypowiedzi/ didaskaliów do których odnosi się dana zmiana:

Z kolei w przypadku fragmentów zaznaczonych na czerwono – a więc nieobecnych w wersji 3, link odsyła do miejsca powyżej tego fragmentu, którego brak w wersji 3.

Analogicznie - w trzeciej wersji tekstu kolorami oznaczono różnice w stosunku do wersji 2 – i one również – poprzez otwierające się okno - odsyłają do analogicznych fragmentów w wersji 2.

Kolorem ciemnozielonym (oliwkowym?) zaznaczono fragmenty różniące się (tekst zmieniony), kolorem jasnozielonym – fragmenty dodane (tj. nieobecne w wersji nr 2), na szaro zaznaczono fragmenty zmodyfikowane w stosunku do wersji 2:

W tekście wersji pierwszej (radiowej) oddano właściwości artefaktu, czyli te jak miejsca w utworze, które zostały skreślone, dopisane, nadpisane i podkreślone. 

Wszystkie te właściwości mogą być wprowadzone na zapleczu jako oznaczenie TEI konkretnych fragmentów tekstu (skreślonych, dopisanych itp.). Usunięcia, dopisania i nadpisania zostały zakodowane przy użyciu mechanizmów – odpowiednio:

<mod rendition="cross"> </mod> 

<mod rendition="adding"> </mod> 

<mod rendition="overwriting"> </mod> 

<mod rendition="underline"> </mod> 

Na froncie strony, w widoku dla użytkownika - dzięki typograficznym reprezentacjom każdej właściwości, zaprojektowanym i wdrożonym podczas tworzenia oprogramowania - wygląda to następująco:

a) skreślenia:

b) nadpisania:

c) dopisania:

d) podkreślenia”

Każda z tych ingerencji opatrzona została dodatkowo przypisem, wyjaśniającym, w jaki konkretnie sposób została ona naniesiona, np.: 

Każdą z tych warstw tekstu można aktywować/dezaktywować w tekście dramatu przy użyciu funkcji „Zmiany”, znajdującej się na pasku bocznym. Na panelu bocznym wyświetla się wówczas możliwość zaznaczenia lub odznaczenia zmian i właściwości artefaktu w tekście.